ҰЛТТЫҚ ЖАДТЫҢ ЖЫРШЫСЫ

      Қазақ әдебиеті мен рухани мәдениетінің кеңістігінде өзіндік орны айқын көрінетін көрнекті қаламгердің бірі – Зейнолла Сәнік. Оның шығармашылығы көркем әдебиет аясымен шектелмей, тұтас бір халықтың тарихи жадын, дүниетанымын және мәдени болмысын жүйелеген іргелі құбылыс ретінде бағаланады. 

Әсіресе, Шығыс Түркістандағы қазақтардың өмірі мен тағдырын, салт-дәстүрі мен ауызша тарихын терең зерттеп, оны көркем тілмен өрнектеуі – қаламгердің ұлттық мәдениет алдындағы өлшеусіз еңбегін айқындайды. Жазушының әдеби мұрасы – уақыт пен кеңістіктің шекарасынан асып түсетін рухани шежіре. Оның 15 томдық шығармалар жинағы – жеке автордың еңбегі ғана емес, бір дәуірдің, бір халықтың өмірлік тәжірибесін жинақтаған энциклопедиялық деңгейдегі құндылық. Бұл мұрада көркем проза мен ғылыми зерттеу, тарихи пайым мен этнографиялық дәлдік, әдеби талғам мен ұлттық таным өзара үйлесім тауып, тұтас бір мәдени феномен қалыптастырады. Қаламгердің «Тауқымет», «Сергелдең», «Басбай» секілді романдары тарихи шындық пен көркемдік қиялдың терең тоғысуынан туған күрделі туындылар қатарына жатады. 

«Басбай» романында нақты тарихи тұлға арқылы бір дәуірдің әлеуметтік-психологиялық келбеті шынайы әрі әсерлі ашылады. Басбай бейнесі – тек жеке адамның тағдыры емес, ол – тұтас қоғамның айнасы. Жазушы кейіпкердің ішкі әлемін, адамдық қасиеттерін, қоғамдық орнын терең суреттей отырып, қазақ қоғамындағы меценаттық дәстүрді, ағайындық жауапкершілікті және ұлттық бірліктің мәнін көркемдік тұрғыдан зерделейді. Осы арқылы тарихи тұлға оқырман санасында тірі, шынайы бейнеге айналады. Зейнолла Сәнік шығармашылығының басты ерекшелігі – зерттеушілік зерде мен жазушылық таланттың табиғи үйлесімі. 

Ол тарихи тұлғаларды бейнелеуде құрғақ деректерге жүгінбей, сол заманның рухын, халықтың ішкі дүниесін, дүниетанымдық негіздерін ашуға ұмтылады. «Қабанбай батыр», «Хан батыр Қабанбай», «Тұғырыл хан» еңбектерінде автор тарихи оқиғаларды тізбелеумен шектелмей, тұлғаның болмысын, оның халық санасындағы орнын терең пайымдайды. Ал «Тұғырыл хан» туындысы – жазушының тарихи тұлғаны кең өркениеттік кеңістікте көрсету шеберлігінің айқын көрінісі. Мұнда Тұғырыл хан бейнесі жеке билеуші ретінде ғана емес, тұтас бір дәуірдің символы ретінде танылады. Автор хан бейнесі арқылы көшпелі өркениеттің саяси құрылымын, билік табиғатын, тарихи таңдау сәттерін көркем әрі философиялық тереңдікпен бейнелейді. Нәтижесінде шығарма жай тарихи баяндау емес, мағыналық салмағы зор көркем-философиялық еңбек деңгейіне көтеріледі. 

Жазушының этнографиялық ізденістері де ерекше мәнге ие. Ол қазақ халқының салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын, шежіресін жинақтап қана қоймай, олардың әлеуметтік қызметін, тәрбиелік маңызын терең түсіндіреді. Қалам иесінің би-шешендер мұрасын жүйелеуі – қазақтың сөз мәдениетін, құқықтық танымын және қоғамдық құрылымын тануға жол ашатын құнды еңбек. Зейнолла Сәнік үшін шешендік сөз – тек әдеби үлгі емес, ол – халықтың тарихи тәжірибесі мен даналығының көрінісі. 

Жазушы шығармаларында ұлттық идея айқын әрі жүйелі көрініс табады. Елдік, ерлік, бірлік, тарихи жады, рухани сабақтастық ұғымдары оның барлық еңбегінің өзегіне айналған. Кейіпкерлері арқылы жеке адамның тағдырын ғана емес, тұтас ұлттың болмысын, оның күресін, үміті мен мұратын бейнелейді. Осы тұрғыдан алғанда, оның туындылары ұлттық өзін-өзі танудың көркем моделі, рухани айнасы ретінде қабылданады. 

Сонымен қатар оның аудармашылық қызметі де айрықша назар аудартады. Қытай классикасын қазақ тіліне тәржімалау арқылы ол мәдениеттер арасындағы рухани байланысты нығайтып, қазақ оқырманының дүниетаным көкжиегін кеңейтті. Бұл – қаламгердің тек ұлттық деңгейдегі емес, халықаралық мәдени кеңістіктегі орнын да айқындайтын маңызды қыр. Зейнолла Сәнік шығармашылығы – өткен мен бүгінді, тарих пен қазіргі уақытты, ғылым мен өнерді өзара сабақтастыратын ерекше құбылыс. Оның еңбектері арқылы қазақ халқының рухани әлемі, тарихи тәжірибесі мен мәдени болмысы терең әрі жан-жақты ашылады. Қаламгер қалдырған мұра – уақыт өткен сайын құнын арттыра түсетін рухани қазына. Ол жазған әрбір шығарма – халық жадын жаңғыртып, ұрпақ санасына ұлттық рух пен тарихи сананы сіңіретін өміршең дүние. Сондықтан оның шығармашылығы қазақ әдебиетінің ғана емес, бүкіл ұлттық мәдениеттің алтын қорындағы мәңгілік құндылық болып қала береді.

    Мәдина МӘДІ,

Баспагерлік-редакторлық өнер кафедрасының 4 курс студенті 

Жетекшісі: ф.ғ.к. Қоңыр Мухатаева