МЕМЛЕКЕТ ҚАЙРАТКЕРІ ЖӘНЕ АҚЫН

Бақытқожа Ізмұхамбетовтің «Белестерге жалғасып…» кітабы туралы

Бақытқожа Ізмұхамбетов өмірдің талай белесінен өтті. Мұнайшы, ғалым, Энергетика және минералдық ресурстар министрі, Батыс Қазақстан және Атырау облыстарының әкімі. Осы қызметтердің әрқайсысының артында тынымсыз еңбекке толы жылдар, күрделі шешімдер, адамдар мен тұтас өңірлердің тағдырына деген жауапкершілік тұр. Ол ел өміріндегі өзгерістер мен өтпелі кезеңнің қиындықтарын бастан өткерген, сол тұста жеке бастамасы мен жауапкершілікті өз мойнына ала білуі көп нәрсені айқындаған басшылар буынына жатады.

Алайда оның өмірбаянында ерекше назар аударуға тұрарлық тағы бір қыры бар. Бақытқожа Ізмұхамбетов — ақын.

Алғаш қарағанда, мұнда таңғалатындай ештеңе жоқ сияқты. Бірақ мемлекеттік қызметпен қатар өлең жазып, өмір, уақыт және адам тағдыры туралы ой-толғамдарын оқырманымен бөліскен бұрынғы министрлер мен әкімдер қаншалықты көп? Мұндай тұлғалар санаулы.

Басшылық қызмет адамның уақытпен санаспай еңбек етуін, шешім қабылдай білуін, ондаған мәселені қатар назарда ұстауын талап етеді. Ал поэзияның талабы басқа: сәл аялдау, өмірге зер салу, өзгенің үнін ғана емес, өз жаныңның дауысын да ести білу.

2026 жылы «Мереке» баспасынан Бақытқожа Ізмұхамбетовтің естеліктері, ой-толғамдары мен өлеңдері топтастырылған «Белестерге жалғасып…» атты кітабы жарық көрді. Бұл жинақтың өзі-ақ авторға үйреншікті мемлекеттік қызмет өмірбаянының аясынан кеңірек қарауға жетелейді. Алдымызда атқарған ісі мен жеткен жетістігін баяндаумен ғана шектелмейтін адам тұр. Ол жүріп өткен жолында көңіліне түйгенін, жадында сақталғанын, әлі де толғандырып, қолына қалам алуға итермелейтін ойларын оқырманымен бөліскісі келеді.

Мұнда оның шығармашылық тағдырының басты ерекшелігі жатқан сияқты. Мемлекеттік қызмет пен поэзия бір-біріне қайшы келмейді, дегенмен олардың бір адамның бойында тоғысуы жиі кездесе бермейді. Бірі адамға өмірдің қалай құрылғанын, қоғамның қалай жұмыс істейтінін ұғынуға көмектессе, екіншісі тіршіліктің тереңіне үңілуге үйретеді. Бақытқожа Ізмұхамбетов басқару ісінің үлкен мектебінен өтті, сонымен бірге дүниемен поэзия тілі арқылы сырласуға деген ықыласын жоғалтқан жоқ.

Оның өлеңдеріндегі ой-толғамдар жылдар өтсе де маңызын жоймайтын тақырыптарға арналған. Олар — уақыттың өткіншілігі, жады, туған жер, ізгілік, адамдық қадір-қасиет, ұрпақтар сабақтастығы. Осы тақырыптардың астарында өткен өмірге ой жүгірту, ненің өткінші, ненің адаммен мәңгі бірге қалатынын түсінуге ұмтылу жатыр. Ақындық әлемге енгенде, мемлекеттік қайраткер күнделікті қызметтің күйбеңінен бір сәт алыстап, дүниеге лауазым биігінен емес, өмірлік тәжірибенің биігінен қарауға тырысқандай әсер қалдырады.

Бұл жерде оның тұлғасының екі қырын бір-біріне қарсы қоюдың қажеті жоқ. Поэзиясы мемлекеттік қызметтегі тәжірибесінің арқасында ғана қызықты немесе атқарған лауазымдары өлеңдеріне ерекше салмақ береді деп айтуға болмайды. Екі қырдың да өз құндылығы бар. Мемлекеттік қызмет кәсібилікті, саяси ерік-жігерді және қабылданған шешімдер үшін жауап бере білуді талап етеді. Ал поэзия шынайылықты, байқағыштықты, күнделікті сөзбен жеткізу қиын сезімдер мен ойларды көркем тілмен өрнектеу қабілетін қажет етеді. Ізмұхамбетовтің өмір жолында осы қасиеттер бірін-бірі толықтырып, қатар өрілген.

Автордың мемлекеттік қызметтегі жолының өзі құрметке лайық. Тарих ғылымдарының докторы, профессор Өмірзақ Озғанбаевтың «Ғибратты ғұмыр» атты очеркінде Бақытқожа Ізмұхамбетовтің кәсіби тұрғыдан қалыптасуы, мұнай саласындағы қызметі, өңірлерді басқарған кезеңдері баяндалады. Очерк авторы өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын дамытуға, жаңа өндіріс орындарын ашуға, мәдени бастамаларды қолдауға бағытталған жобаларды еске алады. Атқарылған істер мен жетістіктерді тізбелей отырып, автордың күнделікті міндеттермен шектелмей, туған өлкенің болашағын ойлауға ұмтылғанын аңғаруға болады.

1986 жылғы Желтоқсан оқиғасына қатысты эпизод та назар аударарлық. Ол кезде Ізмұхамбетов кеңестік мұнай барлау экспедициясының құрамында Йеменде жұмыс істеп жүрген. Очерк авторының баяндауынша, ол қазақ жастарын айыптауға ойланбастан қосылғысы келмей, болған оқиғаның мән-жайына тереңірек үңілу қажет деп санаған. Бұл ұстаным өз халқына деген көзқарасын саяси жағдайға қарай өзгерте салмайтын, принципшіл адамның болмысын аңғартады.

Мақалада Ізмұхамбетовтің қызметтік жолымен қатар адамдық қасиеттеріне де назар аударылады. Сұхбаттасушыны тыңдай білуі, өзгеге құрмет көрсетуі, өз ұстанымына адалдығы сөз болады. Әдебиет пен мәдениетті қолдауға бағытталған еңбектері де еске алынады. Осының бәрі оның өңірді дамыту ісін экономикалық көрсеткіштермен ғана шектемей, қоғамның рухани өміріне де мән берген басшы болғанын аңғартады.

Соған қарамастан, кітаптың ақындық қырына арнайы тоқталғым келеді. Мемлекеттік қайраткерлер туралы көбіне олардың шешімдері, тағайындаулары мен жетістіктері тұрғысынан жазылады. Олардың еңбегі атқарған қызметінің нәтижесіне, не өзгерткені мен не тындырғанына қарай бағаланады. Алайда адамды лауазымымен ғана өлшеуге болмайды. Қызметтің сыртында жеке естеліктері, көңіл толқыныстары, өткен өмір туралы ойлары, жақындарына және туған жеріне деген ықыласы бар. Кейде адамның нені қадірлейтінін, нені маңызды санайтынын, оңаша қалғанда не туралы ойланатынын оның өлеңдері арқылы тереңірек түсінуге болады.

Осы тұрғыдан алғанда, «Белестерге жалғасып…» — естеліктер мен өлеңдердің жай ғана жинағы емес. Бұл — автордың өз үніне құлақ асуға мүмкіндік беретін кітап. Мінберден сөйлеген министрді немесе атқарылған жұмыстар жөнінде есеп берген әкімді емес, жүріп өткен жолына көз жүгіртіп, сол өмірдің мәнін өз сөзімен жеткізуге ұмтылған адамды танимыз.

Кітаптың «Белестерге жалғасып…» деген атауын жаңа биіктерге қарай жалғасқан жолдың бейнесі ретінде қабылдауға болады. Бұл атау автордың өмір жолымен де үндеседі. Өйткені адамның жолы мемлекеттік қызметпен бірге аяқталмайды. Жағдай өзгереді, лауазымдар артта қалады, ал жинақталған тәжірибе адаммен бірге қалады. Онымен бірге ой толғауға, жазуға, өзі маңызды деп санаған дүниелерді өзгелермен бөлісуге деген қажеттілік те сақталады.

Бәлкім, кітаптың қызығушылық тудыратын тұсы да осында шығар. Ол Бақытқожа Ізмұхамбетовтің мемлекеттік қызметін бақылап жүрген оқырмандарға ғана емес, уақыт, адам жады, өмірлік ұстанымдар туралы ойланатын жандарға да жақын болуы мүмкін. Мұнда өмірге деген екі көзқарас тоғысады: нақты істер үшін жауап беруге дағдыланған мемлекеттік қайраткердің пайымы және оқиғалар мен адам әрекеттерінің астарындағы мәнді түсінуге ұмтылған ақынның танымы.

Бақытқожа Ізмұхамбетов елдің және өзі басқарған өңірлердің дамуына елеулі үлес қосқан мемлекеттік қайраткер ретінде қалыптасты. Ал оның шығармашылық жолы да назар аударуға лайық. Өйткені бұл жол көпшілікке, ең алдымен, ресми қызметі арқылы танылған тұлғаның тағы бір қырын ашады.

Мемлекеттік істер тарихта қалады, ал поэзия сөзі оқырманмен сырласуын жалғастыра береді. «Белестерге жалғасып…» кітабында осы екі арна бір-біріне қайшы келмейді. Олар мемлекеттік қызметте үлкен жолдан өткен, сонымен бірге өмір туралы ойлануға, оны сезінуге және өлеңмен өрнектеуге деген ықыласын сақтап қалған адамның тағдырында тоғысады.

Бигелді Ғабдуллин,

Қазақ үні