Кезектен тыс сайлау: әдет пе әлде саяси қажеттілік пе?

4
3577

Саясаткерлер мен сарапшылардың бәрі «кезектен тыс президент сайлауы сенсацияға айналмайды» дейді. Бұл Нұрсұлтан Назарбаев үшін соңғы сайлау болады деген де пікірлер айтылды.

Кезектен тыс парламент және жергілікті мәслихат депутаттарының сайлауында дауыс беріп жатқан сайлаушы. Алматыдағы №263 сайлау учаскесі, 15 қаңтар 2012 жыл. (Көрнекі сурет)

Кезектен тыс парламент және жергілікті мәслихат депутаттарының сайлауында дауыс беріп жатқан сайлаушы. Алматыдағы №263 сайлау учаскесі, 15 қаңтар 2012 жыл. (Көрнекі сурет)

Қазақстан халқы ассамблеясының мерзімінен бұрын мемлекет басшысы сайлауын өткізу туралы президент Нұрсұлтан Назарбаевқа жолдаған ұсынысы басты саяси жаңалыққа айналды.

Бұл идеяны биліктегі «Нұр Отан» президенттік партиясы толық әрі бірауыздан қолдап үлгерді. Партия азаматтар мен елдің саяси күштерін ең негізгі сайлау науқанын кезектен тыс өткізу бастамасын қолдауға шақырды. Нұрсұлтан Назарбаев әзірше үнсіз.

Бірақ Қазақстанда мерзімінен бұрын президент сайлауын өткізу дәстүрге айналған деуге болады. Азаттықтың «Бұл жолы президент сайлауын заңда бекітілген мерзімнен бұрын өткізу не үшін қажет?» деген сұрағына саясаткерлер, депутаттар мен сарапшылар жауап берді.

Азат Перуашев, «Ақ жол» партиясы төрағасы

Азат Перуашев, "Ақ жол" партиясының жетекшісі. Астана, 20 қаңтар 2015 жыл.Азат Перуашев, «Ақ жол» партиясының жетекшісі. Астана, 20 қаңтар 2015 жыл.

– Бұған үш түрлі уәж келтіруге болатын сияқты. Меніңше, бұл ұсыныстың тиімді тұсы бар. Біріншіден, 2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысынан алған тәжірибеге қарағанда, қазіргі экономикалық проблемалар біртіндеп ұлғая түсетін сыңайлы. Дағдарыс келесі жылы да үдейтін сияқты. Сондықтан экономикалық қиындықтарды еңсеру үшін, елдегі тұрақтылықты және дағдарысқа қарсы шараларды жүзеге асыруды қамтамасыз ету үшін кезектен тыс президент сайлауын өткізу керек деген уәж келтіруге болады.

Екіншісі – саяси уәж. Қазақстан айналасындағы геосаяси кеңістікте тұрақсыздық факторы байқалып отыр. Украинадағы жағдайды, Ресей мен Батыстың санкциялық тіресін айтамын. Оның үстіне ішкі саяси тұрақтылықты қамтамасыз ететін кепілдік қажет. Бастама көтергендер, мысалы, президенттің мұрагері туралы тақырып «жауыр болды» деген уәж келтірген. Сондықтан қазіргі қиын жағдайда саяси тұрақтылық қажет.

Үшінші дәйегім – қарапайым. 2016 жылы президент және парламент сайлауы өтуі тиіс болған. Бірақ заң бойынша бұлай болмауы тиіс. Онда «Неліктен парламент сайлауын өткізбеске?» деген сұрақ туады. Президент сайлауы көптеген мәселелерді шешеді, саяси жүйе мен мемлекеттік биліктің тұрақтылығы нығаяды. Сондықтан бұл уәждермен келісуге болады.

Досым Сәтпаев, саясаттанушы

Досым Сәтпаев, саясаттанушы.Досым Сәтпаев, саясаттанушы.

– Кезектен тыс парламент немесе президент сайлауы өтеді деген әңгімелер былтыр күзден бері айтылып келеді. Бірақ мен үшін сайлау мерзімінде өте ме әлде кезектен тыс өте ме – ол маңызды емес. Біріншіден, бұл – Қазақстанда кең тараған практика, оған таңданатын ештеңе жоқ. 2011 жылғы соңғы президент сайлауы да кезектен тыс өткен. Мен үшін басқасы маңыздырақ.

Қазақстанда қазіргі мемлекет басшысы қатысатын президенттік сайлау сайлау емес, қайта сайлау екенін жұрттың бәрі біледі. Мен тіпті бұл «сайлауларды» өкілеттілік мерзімін ұзарту туралы референдум дер едім. Сондықтан ең бастысы «Сайлаудан кейін елдің саяси жүйесіндегі жағдай жақсара ма? деп ойлау керек. Егер президент сайлауға қатысу туралы шешім қабылдап жатса, бұл оның соңғы сайлауы болатын сияқты.

Талай жылдан бері айтылып жүрген билік сабақтастығы қамтамасыз ету механизмі келесі президенттік мерзім ішінде жүзеге аса ма деген де сұрақ туады. Өйткені президентке берілген уақыттық ресурс шектеулі. Оның үстіне әкімшілік ресурсты да естен шығармайық.

Конституциялық реформа іске асып, парламенттің рөлі күшейе ме, билік сабақтастығына қатысты айқындала ма? Сарапшыларды осы мәселелер алаңдатып, осы мәселелерге көңіл бөлуі тиіс. Ал сайлаудың қашан, қай күні өтетіні туралы мына әңгімелер – негізгі мәселелерді талқылауды бұра тарту.

Шындығына келсек, элита мен президенттің айналасындағы адамдардың ерік-жігері жетсе, олар сайлау атаулыдан мүлде бас тартар еді. Олар «девальвация мен сайлау науқанының бірін таңдау керек болды» деген уәжге сүйенсе жетіп жатыр еді. Билік бір жағынан қаржы-экономикалық жағдай ушығып кетсе, елде әлеуметтік шиеленіс те өседі деп қауіптенген болар.

Гүлжан Қарағұсова, Қазақстан парламенті депутаты

Гүлжан Қарағұсова, Қазақстан парламенті депутаты.Гүлжан Қарағұсова, Қазақстан парламенті депутаты.

– Жеке пікірімді айтайын. Әлемде не болып жатқанын көріп отырсыз. Қазір сыртқы фактор қандай рөл ойнайтынын, билік ауысу сияқты жағдайларға ұласатынын білесіз. Міне, осындай факторлар жұртты алаңдатады. Ал екінші жағынан бұл түрлі нұсқаларды қарастыру мүмкіндігін береді.

Оның үстіне Нұрсұлтан Әбішұлының сыртқы факторды үнемі назарда ұстап отыратынын ешбір әсірелеусіз немесе жарамсақтанусыз-ақ айтуға болады. Еліміздің ерекшелігін ескерсек, сыртқы фактордың бізге ықпалы зор. Анау Украина, анау Ауғанстан немесе жуырда бірыңғай экономикалық одаққа кіреді деп үміттеніп отырған Қырғызстан тыныш аймақтар емес қой. Сондықтан бұл – бізге берілген, «Таяу бес жылдықта бізде ештеңе өзгермейді» деген белгі сияқты.

Екіншісі – ішкі фактор. Мысалы, «Нұрлы жол» әлеуметтік бағдарламасын жүзеге асыру керек. Ол 2020 жылға дейінгі мерзімге арналған. Кенет бұл бағдарлама орындалмай қалса ше? Сондықтан президент өзі бастаған бағдарламаны ақырына дейін өзі орындасын. Осы жайттардың бәрін зерделесек, кезектен тыс сайлау өткізуді өте жақсы вариант деуге болады.

Аркадий Дубнов, ТМД елдері бойынша сарапшы

Аркадий Дубнов, ТМД елдері бойынша сарапшы.Аркадий Дубнов, ТМД елдері бойынша сарапшы.

– Бұл үлкен сенcация деп ойламаймын. Меніңше, бұл сценарий былтыр, яғни мұнай бағасының арзандауы мен Кремльдің Украинаға қатысты ұстанған саясаты үшін Батыс елдері салған санкциялар Ресейдегі экономикалық дағдарысқа ұласып, Қазақстан мен постсоветтік кеңістік елдерін үлкен экономикалық сынақтар күтіп тұрғаны белгілі бола бастаған кезде қарастырылған.

Өйткені Қазақстан және Орталық Азия аймағындағы өзге елдер үшін сайлау мерзімін ары-бері жылжытуға болмайтын демократиялық дәстүрлерді ұстанудан гөрі қалыптасқан саяси конъюнктураны сақтау маңыздырақ.

Автократтық басқару стилі тән елдерде саяси процестер әдетте биліктегі режимді сақтап қалу мақсатымен іске асып келе жатқанына 30 жылдай болып қалды. Оның үстіне қазір әлемде бұл құбылысты демократияға қарсы қастандық деп қабылдамайтын болды, өйткені халықаралық процестердің турбуленттілігі халықаралық тұрақтылыққа үлкен қатер төндіретін болғандықтан, әлемдегі негізгі күштер (державалар) мұндай режимдердің тұрақтылығы мен беталысын бақылауда ұстауға көбірек ынталы.

azattyq.org

4 ПІКІРЛЕР

  1. Сайлау науқаны. БАСҚАР БИТАНОВ.

    Біздің жақта сары түйенің астыңғы ерніндей салпыеееп жататын Албастысай деген жерде опыр топыр орналасқан 11 үй бар. Сол 11 үйіңіз кәдімгі жиырмасыншы ғасырдың тоқсаныншы жылына тырбаңдап шыққан жыртығымен жамауы көздің жауын алатындай – елді мекен. Мына мыстан кемпірдің тауық сирақ үйшігіндей жоғарлап орналасқан.. үйдің кірісі шығысы, бала шағасы, тоқты торбысымен қосып санағанда, жүз шақты қаралы жан кіріп шығып жан бағыпты.
    Осы жылдың басында жүзі жүдеген жыландай жып жылтыр, жүгерінің жүніндей үлбіреген шашы бар, өңінен өкімдікі, әнінен әкімдікі білініп тұратын бір жас жігіт келіп кетті. Жәй келіп кеткен жоқ. \ Ағайын туысқан !! осы он бір үйден орталарыңыздан ойып тұрып өкіметке арнап бір кандидат сайлайсыздар. Кәне кімді ұсынасыздар ? Дегенмен атын айтуға әрине қысыласыздар. Сондықтан наурыздың 25 күні өлмегендерің сайлау округінде ұшырасасыздар,- деп кетті.\
    Қош деңіз!! Содан бері бұйығып жатқан еліміздің ..бұйғылығы бұзылды ғой.
    Денесіне сеніп Делқұлы, енесіне сеніп Елқұлы, бажасына сенген Далдұл, ағасына сенген Балбұл, қырыққа келгенше қырынбай жүретін Құмай көсе Қылтық, көзінен былшық кетпейтін Былпық. Қойшы!! Қоңыры наласын санаған кезде он бір үйден он үш кандидат ізбер кітәпке тіркелді.
    Қош деңіз!! Енді жаңа он бір үйден шыққан он үш кандидаттың екеуі артық қой. Солардың тірлігіне тоқтала кетейін. Оның бірі мына, төрт мезгіл арақ ішу үшін. Біреудің жүдеген үйін сылап, кетпенін сайлап, қайрағын қайрап беріп жүретін сары сақал Афанасида.
    Сосын ерте кезінде күйеуге шықпай тұрып, ерке кезінде белсенді болып, белгілі болып қалған, опаталапты бетіне өкіртіп жағып жүрген Біркәттің әйелі Әдрәмғал.
    Енді он үш кандидат болды ма? Енді әркім өзіне дауыс беретін пәтшағарлардың санағын алмақ болды. Саусаққа санап. Саусаққа санайын десе он бір үйден он үш кандидат.
    Мына нан пісіретін табаның майындай шыжылға басылып жүріп берген Қылтық айтады; – Мен мына ауылдың ауасын ауыстырамын дейді. Былпық айтады; – Жоқ мен бұл ауылдың ауасын басы бөтен ауыстырамын дейді. Далдұл айтады; – Мен семейдегі сынақты пышақ кескендей қиямын десе; Балбұл ;
    – Жоқ ол сынақты сенсізде қияйын деп жүрген, мен мына Оралдағы әскери полигонды жаптырамын дейді.

    – Әй шырақтарым ол Оралдың өзінде де Балбұл балшығы бар шығар, енді ауылға қайтсаңыздаршы – деп Шатақ шал шамданады.
    Енді он бір кандидатқа сайлаушылар кім деп ойлайсыздар ғой? Олардың тізімі Әдрәмғалдан басқа үйдегі әйелдер. Оның бірі мына жасы сексенге келген, селкілдеп отырған, қолы қалтырап, болары болып бояу сынып отырған Шиша кемпір.
    Шүйдесінде қураған шөптей ғана шашы бар Шатақ шал.
    Сосын мына құлағының түбінен су тігіп бомбыны дүң еткізіп жарсаңда селт етпейтін Самауыр. Сол сияқтылар.Сол сияқтылар шама шарқынша келіп, ырылдасып жаға жыртысып әйтеуір өздерінше шара жасап жүр.
    Ал енді Далдұм баласы Далды баласыңын далдұмын шығарды дегенді естідік. Себебі ол баласына да обал жоқ. Делқұлының қызына ; – егер сен мені бетіңнен сүйгізссең, мен сенің әкеңе дауыс беремін деп төбенің басына шығыпты.
    Ал Елқұлы қалаға барып қайтқан екен, қалаға барса жұрт қаладағы сайлаушылар өздерінің суреттерін боялдамаға да, аялдамаға да, іштімханаға да, сыраханаға да іліп тастапты.Оны көрген Елқұлы «сайлаудың жаңа салты осы екен» деп, дереу ауылға келген бойда әскерден кейінгі түскен жалғыз суретін тауып алып. Тақырбас бала кезіндегі түскен суретін. Оны үлкейтіп анау дүкеннің басындағы қарағайға қақты да тастады. Астына сиырдың сирағындай қиралаңдатып жазып қойды
    / Осында ең ақылды кандидат Елқұлы деп біліңдер !!! дегендерің біздің үйден ыстық палау жеңдер. Мына суреттегі менмін Құлы боп жүрген елдің\\ деп тұрып. Өзінше өлеңдеткендегісі ғой енді. Анау сөзді естіген, ол үйге енді тірі де барама.
    Оны естіген Делқұлы ол да кезінде әйелі екеуі бастарын түйістіріп түскен суретін тауып алып. Оның қисық бас баласы бар еді – сегіз оқитын. Сол қолымен сурет салатыны бар аздап. Соны шақырып алып; – Мына суретті көбейт!!, деген көзі алайған бір бұйрық береді. Жаңағы қисықбас баласы кетік тістерінің арасынан тілін жылтыңдатып отырып суретті салады ғой енді. Біреуінен он сурет шығарды оны он бөлек. Біріне бірі ұқсамайды. Бірақ бәрі де Делқұлы. Соның тоғызын тоғыз жерге іліп тастайды да біреуін баласын. – Балам сен менің сенімді өкілің боласың. Мына суретті алда ауылды аралап шық,- дейді. Қисайып алып жаңағы қисық суретті ұстап алып аралап шығады, сөйтсе әр үйге барса да \ – Әй айналайын шырағым аулақ жүр. Сенің әкеңдей әңгүдік кандидат біздің үйде де бар. Аулақ жүр,- деп жолатпапты. Сөйтсе ауылдың қара домалақ балалары Тақырбас Қайыршы.. деген сондай сондай сұмырай сөздер жазып қойыпты жаңа суреттің астына. Амал жоқ тоғыз суретті жинап алып жыртып тастауға тура келді.
    Қош деңіз !! Енді қайтты. Енді наурыздың жиырма бесіде жақындап қалдау. Сайлаушылардың, жаңағы кандидаттардың жүректері лүп лүп, Сайлаушылардың жүректері дік дік. Ия Үздік создық. Енді амал жоқ. Кімді? Сол жаңағы селкілдеген Шешеміз Шиша кемпірді селкілдетіп қарамай қызыл матаның ішіне кіргізіп жібереді. Төрт сауғын саудалап тұрған Шатақ шалды сонау базардан алып келіп, сақалын тістелетіп оны кіргізіп жібереді. Саңырау самауырды кіргізіп жібереді. Енді қораптағы бөлетенді санап кеп жіберген кезде он үш кандидаттың он екісі төрт бестен дауыс алғандағы үш қағазы жарамсыз болып шыққан ғой. Сөйтсе селкілдеп отырған Шешеміз Шиша кемпір қағаздың ішін сызудың орнына сыртын сыза берген ғой. Ал Шатақ; – Мені саудамнан қалдырдыңдар деп жаңағы қағазды МЫЖЖЫП, мыжып, мыжып, мыжп, мыжп, мыжмыжмыж.. лақтырып жіберді. Ал саңырау самауырға бәрі бір басын изей берген соң «бәрін сыз» деп ойлаған екен бәрін сызып тастаған ғой сөйтіп бел ортасынан бірақ айырды.
    Сөйтіп санақты санап кеп жіберген кезде 4 – 5 дауыстан алған он екі кандидат болғандағы….
    Елге елеусіз жүрген, жұрттың жүдеген үйін сылап, ия кетпенін сайлап, қайрағын қайрап жүрген Афанаси Иванов – Елу бір дауысқа ие болды.
    Міне қара қотырлаған сайлаудың жүйесі, қара қотырланған жарасының аузын тырнап үйді үйге, атаны атаға, руды руға бөліп. Қызын ұрым, ұлын ырым дарап кетті.
    Енді Шатақ шал мен Шиша кемпір отыр дейді \ – Мына жерге қараттыңдар жетпегірлер!!! Келесі сайлауда өзіміз түсеміз деп отырған\

  2. Кезектен тыс президенттик сайлауды баримиз де колдаймыз, ертенги жагдайымыз жаксы болсын десек жумылып енбек жасауымыз кажет, сайлау кай уакытта отсе де тек ел болып Казакстаннын болашагын тапсырган адамымыз умитимизди актап, тек халкы ушин енбек етип жатса кателеспегенимиз

Пікір жазу

Пікіріңізді енгізіңіз!
мұнда сіздің атыңызды енгізіңіз