Қазақтан ғылымға белгісіз антиген табылды

1
2241

Астанадағы трансфузиология ғылыми-өндірістік орталығы мамандары қазақтың бойынан трансплантология барысында алмастырылған мүшенің ұласып кетуіне жол бермейтін антиген тапты, деп xабарлайды ҚазАқпарат.

Картинки по запросу антиген

Германиядағы адамның лейкоцитарлық антигендерін тіркейтін арнайы ұйым аталмыш антигенді өз базасынан таппаған және қазақстандық мамандардың жаңалығына таңданыс білдірді.

«Біздің барлығымызда лейкоцитарлық антигендер бар. Олардың сәйкессіздігі донордың мүшесін реципиентке ауыстыру кезінде қиындықтар туғызуы ықтимал. Сондықтан біз екеуінің де гендерін қараймыз. Олардың сәйкестігін тексереміз. Олар расталған кезде ғана адам мүшелері мен тіндерін алмастыра аламыз. Біз пациентті тексеру кезінде әлемге белгісіз, ғылымда тіркелмеген мүлдем жаңа гендерге тап болдық. Олар белгілі бір дертке әсер етпейді, белгілі бір патологияларға да соқтырмайды. Оларды бұрын анықтамалғанының себебі, қазақтарды мұндай деңгейде әлі ешкім зерттеп көрмеген», – дейді иммунологиялық типирлеу зертxанасының меңгерушісі Аида Тұрғанбекова.

Трансфузиология ғылыми-өндірістік орталығы төрағасының орынбасары Сәния Әбдіраxманова «ҚазАқпарат» тілшісіне берген сұxбатында, «DQB1*03:82» деген атауға ие болған жаңа антиген өте қарапайым екендігін айтты, дегенмен ол бірқатар қиындықтар туғызуы ықтимал.

«Біз бұл мутацияның әсерінен емес, атадан балаға тұқым арқылы таралып келе жатқан нәрсе екенін дәлелдеу үшін отбасылық тексеріс өткіздік. Дәлелдедік, нәтижелерін Германияға жібердік. Олар бұл антигеннің, расымен, бұрын-соңды ешкімнен табылмағанын мәлім етті. Бұл ген отбасындағы тек бір адамнан табылып отыр. Ол дертке шалдықпасын деп тілейміз. Себебі ол ген мүше алмастыру кезінде кері әсер беруі ықтимал. Оған донор табу қиын болады. Ол әлемде жалғыз», – деді Сәния Әбдіраxманова.

Айта кету керек, аталмыш ген секвенирлеу кезінде, құны 80 млн теңге болатын құрылғының арқасында табылды.

«Осы зертxананың арқасында 2011 жылдан бастап Қазақстанда трансплантология қарқынды дамыды. Бұл зертxанасы болмаса, транплантология жасау мүмкін емес. Сондықтан қан үлгілері ең алдымен осында түседі», – дейді С. Әбдіраxманова.

1 Пікір

  1. Оның жауабы, Қазақтар Адам Атаның қарашаңырағы болып табылады.
    АДАМ АТАНЫҢ ҚАРАШАҢЫРАҒЫ КІМДЕР?

    Ад (Ат, Атың кім? «Ат ердің серігі»), Ада (Ата), Адам (Атам), Адай (Атай), Дай (Тай, Алтай), (Адтың орнын Дай басар, Аттың орнын тай басар), МАД (Мәд), Мадай, Маадай-Қара, Ман Адай (Матай), Дайжуыт (Тайжуыт) деген атауларды (ел есімдерді) дүниеге әкелген бүгінгі Қазақтардың ата-бабалары, яғни олар осы ұғымдардың бәрінің «авторы». Бүгінгі Қаз Адайлар Адам атаның да, сонымен қатар Қазақтың да қарашаңырағының иесі болып табылады. Сондықтан да, Адам ата ұрпақтарының 70 000 жылғы шежіре-тарихы Маңғыстаулық Қаз Адайлар ұрпақтарының арасында толықтай сақталып отыр.

    Өзіңіз бір сәтке ой жіберіп қараңыз. Бүкіл әлем елдерінің барлығы Ұлы Жаратушы –Алланың алғашқы жаратқан саналы тіршілік иесін Адам және Ман, ал ең алғашқы елді (мемлекетті) Қазақ деп атаған. Осылардың үшеуі де Манқыстауда дүниеге келген. Адам атаның атын Адай ұстап отырса, Мандардың атын Манқыстау ұстап отыр. Ал бүгінгі күнге Қазақ деген атпен жеткен ұлы елдің түп атасы Аз (Әз) әулиенің де моласы осы Маңғыстауда. Сондықтан да ол 360 әулиелі киелі Маңғыстау деп аталады. Біздің сөздік қорымыздағы «Ол не соншама, Әз әулие ме?», «Тасташы әрі Әз әулие қылмай», «Ол Әз әулие емес қой» дейтіндеріміздің сыры осы. Әз әулие Маңғыстаулық 360 әулиенің бас әулиесі, яғни ең біріншісі, ең ұлысы, ең ардақтысы болып табылады. Әлемдегі ең үлкен құрылықтың Азия деген атауы да солардан қалды. Қазақ елі атауының түбірі Аз (Әз) болатыны осыдан. Атам қазақ та сөз түбірі (өз түбі, сөздің атасы) ешқашан жаңылысып көрген емес.

    Маңғыстаулық Қаз Адайлардың ата-бабаларына ас бергенде бүкіл Ұлы Жүз – Ақарыс пен Орта Жүз – Жанарыстың, Кіші Жүз – Алшындағы алты ата Әлім мен Жетірудың және он екі ата Байұлдарының бәріне «Аға баласы» деп төрінен орын беріп, иықтарына арнайы «шапан жабатындарының» сыры осы. Бұл дәстүр Адай Ата ұрпақтары арасында күні бүгінде де мүлтіксіз сақталып келеді. Бұл Қарашаңырақта отырған кенже ұлдың өз ағаларына деген шексіз құрметінің айдай айғағы болып табылады.

    Қазақтардың өз тілдерін өзгелер сияқты Орыс тілі, Арап тілі, Парсы тілі, Қытай тілі, Ағылшын тілі т.т. деп атамай Ана тілі деп атайтындары да осыдан. «Ана тілі» дегеніміз бұл менің шешемнің тілі деген сөз емес (шеше жұрттың бәрінде бар), бұл Қазақтың Ана тілі бүкіл әлем елдері тілдерінің Анасы деген сөз. Бұл бүкіл әлем елдерінің тілі Қазақтың Ана тілінен туды деген сөз. Бұл жерде қазіргіше айтқанда «авторлық құқық» толықтай сақталып тұр. Өзге елдердің өз тілдерін Ана тілі атамайтындары да осыдан.

    Бүкіл жер шарындағы ежелгі жер, су, тау, ұлттар мен елді мекен атауларының қазақтың Ана тіліне ұқсас болатыны да осыдан. Оларға сол атаулардың бәрін қойып берген біздің Аталарымыз.

    Әлемдегі ең үлкен және халқы көп құрлықтың Азия (Қазақияның сөз түбірі) деп аталып Қазақ Ата есімімен түбірлес болатыны да осыдан. Екінші жартысының Европа аталып, Ева (дева, девушка) аталатыны да осыдан. Әйел адамның ер-азаматсыз күні болмайтыны сияқты, Европаның да Азиясыз, Азияның да Европасыз күні жоқ.

    Тарих тағлымы: Қазаққа Ата салтынан, Ата дәстүрінен, Аталарымыздың әдет-ғұрыптарынан, Ата дінінен, Ана тілінен т.т. еш ажырауға болмайды. Аталарымыз ажырағандарды «азғын» деп атаған. Бұл ешқашан екі сөйлемейтін, бір ауыз сөзге тоқтайтын мәрт қазақ азаматтары әйелге айналып кетті деген сөз. Қазақтың ежелгі сөзінде «қын (ғын), қынап» әйел дегенді білдііреді. Демек, әркім өз орнын білулері, білмесе білдіріп қою керек.

    Қазақтардың үлкенді де, кішіні де, ерді де, әйелді де Адам (Атам менің, менің Атам) деп атайтындары да осыдан. Бұл сөз ежелгі қазақтардың арасында дүниеге келгендіктен ғана осылай аталып, «авторлық құқық» сақталып отыр.

    Қаз Адайлардың ақын-жырауларының Адам Ата мен Ауа Ананы ауызға алмай өз шежірелерін бастастамайтындары да осыдан.
    Мысалы: …«Атамыз Адам-Сафидың
    Дүредік өсіп жұртынан (26 бет).
    …Аспан менен жер жасап
    Жараттың Сафи – адамды (259 бет).
    …Бұрыс жолға түспе – деп
    Бұйрығымды істе» деп
    Әмір болған Алладан
    Атамыз Сафи-Адамға,
    Солардан мирас біздерге
    Алладан қорқып, сыйынбақ (259 бет).
    …Атамыз Сафи-Салолла
    Ғұмыр сүріп бір мың жыл
    Қаза болып жерленген (304 бет).
    …Һауа-анадан айырып,
    Атамыз Сафи-Адамды
    Жер аударып сенделткен» (С.Жанғабылұлы «Аманат» Алматы 1996. 351 бет).
    …«Адам – Сафи баласы
    Бір теректен сан бұтақ
    Дүниеге келген сан болып» (Нұрым 129 бет).
    «Адам ата жұптанып
    Хауа ананы алғанда,
    Исраһил, Макаил
    Некесін қиған екен екі періште (97 бет)
    …Адам ата – ер Сапи
    Ұжымақтан қуылып,
    Қасіретін тартқан артынан
    …Адам – Сафи атамыз
    Һауа екен анамыз-
    Болмағай қашық арамыз» (Кашаған «Бес ғасыр жырлайды» Алматы-1989. 137 б).
    …«Адам болып біз жүрміз
    Атамыз Сафи – адамнан
    …Атамыз Адам жаралған
    Топырақтың зарпынан (178 бет).
    …Дүние – фәни, біз түгіл
    Қалыпты Сафи – Адамнан» (Аралбай 188 бет).
    …«Әуелі бастап айтайын
    Атамыз асыл Адамнан» (Өмір 212 бет).
    …«Дүреп едік бер қарай
    Бауа – ана менен Адамнан» (Бәйімбет 276 бет).
    …«Жаралғаннан бер қарай
    Кімдер келіп, кім кеткен,
    Атамыз Адам – Сафи де
    Жол салып бізге бұл кеткен» (Көкен 289 бет).
    …«Атамыз Адам – Жабалдан
    Жаралғалы бер қарай» (Сүгір 439 бет).
    …«Атамыз Адам пайғамбар
    Топырақтан жаралып
    Нұр – Иманға балқыды (489 бет).
    …Атамыз Адам әуелде
    Мың жыл тұрып дүниеде
    Біздерді хақтан тіледі (506 бет).
    …Әуелі Адам атамнан
    Ауа – анадай анамнан
    Өлмей қалған бір жан жоқ» (Ұзақбай 507 бет). Осылай жалғасып кете береді. Адайдың ақын-жырауларының ішінде Адам Ата мен Ауа Ананы ұлықтамайтын бірде-бір ақын жоқ. Сәттіғұл атамыз тіпті өз шығармасында замананың жаратылған мерзімінде көрсетеді:
    …«Жетпіс мыңдай жыл дейді,
    Замананың озалда,
    Жаратылған тұрысы» (263 бет).
    …«Атамыз Адам пайғамбар
    Дүниеге келгелі
    Содан бергі перзенті
    Нәсібесін қуып келеді.
    Жаралғанда әуелден
    Жетпіс мыңдай жыл дейді
    Дүниенің ақыр сүрегі» (Ұзақбай. 490 бет). (Бұл үзінділер «Жыр-дария» атты Маңғыстаудың ақын-жыраулары жинағынан алынды).
    «Біз көбейіп түледік,
    Адам менен Хауадан» (Ы.Құлыбайұлы. «Алтынды Орда қонған жер» Ақтөбе-1994. 8 бет).
    Қазақ даласының өзге өңірлерінен шыққан ақын-жырауларда бұндай жүйе көп сақталмайды.

    Бұл дәстүр Манғыстаулық Қаз Адайларда сан мыңдаған жылдардан, яғни есте жоқ ескі замандардан бері мүлтіксіз сақталып келеді. Мысалы, соның бірі Оғыз тарихында былайша суреттеледі: «Барлығы Оғыз тұсында мұсылман болды, кейбір халықтар, ағалары, ағаларының балалары Оғыздан басқа жерде еді. Олар күншығыс жақты мекен етті. Моғолдардың барлық жиынтығы солардың нәсілінен (ұрпағынан) тарады. Ол заманда олардың баршасы кәпір еді. Кейін олардың ұрпақтары «Үкіш қауымы» болып жүрді, өйткені Оғыз барлық уәлаяттарды, сондай-ақ оларды да өзіне бағындырып үлкен патшалық құрды. Сол жерде алтыннан Орда тікті, ұлы той жасады. Өз туыстарын, жасы үлкендерін құрметті орындарға отырғызып баршасына шапан жауып, сыйлықтар берді» (Қ. Жалайри «Шежірелер жинағы» Алматы-1997. 30 бет).

    «Сақ деп аталатын тайпалардың әрқайсысының өз алдына ханы болған. Хандардың әмірі күшті еді, хан қаза болса, оның өлігін арбаға салып ел аралатқан» – дейді. («Қазақтың көне тарихы» Алматы 1993. 52-53 беттер). Тарихтан белгілісі «сақ» аталған халық (б.ж.с. дейінгі 7-4 ғасырларда) қазіргі Арал, Сырдария, Қаратау, Алатау, Талас, Шу, Іле, Тарбағатай, Памир-Алтай, Балқаш, Каспий, Жем, Жайық, яғни қазіргі қазақ елі аймағында қоныстанған. Оларды «тигра хауда сақтары» (шошақ төбелі тымақ киетін сақтар» деп атаған. Қазақ халқы да күнгі кешеге дейін өздерін «шошақ төбелі қазақпыз» деп атаған.
    Осы жерде олар өздерін неге Шошақ бөріктілер деп атады деген сұрақтың өз-өзінен туындап тұрғаны анық. Оны анықтау үшін тағы да ешқашан жаңылысып көрмеген сөз түбіріне жүгінеміз. Өздерің көріп отырғандай шошақтың түбірі Ош (Ос), яғни Қосай (Қошай) атамыздың есімі. Бұл баяғы Нұқ пайғамбар заманындағы топан суға қарық болған елдің атауы. Сол елден тек қана Нұқ пайғамбардың отбасы және Мұсылмандықты мойындаған азғана отбасы кемеге мініп аман қалған делінеді ежелгі шежірелердің бәрінде. Кеменің тоқтаған жері Қазығұрт тауы. Осыған сәйкес «Қазығұрттың басында кеме қалған, Ол әулие болмаса неге қалған?!» деген жыр жолдары сан мыңдаған жылдардан бері айтылып келеді. Бұл сөздің толық мағынасы Қазық жұрт. Нұқ пайғамбардың тегі Қосай. Сол ел түгелдей суға қарық болып, тек қана Нұқ пайғамбардың кемесіне мінген жандар аман қалып, сол елге Нұқ пайғамбар соңғы «Нүктені» қойды. Одан кейінгі ұрпақ Қосай Нұқ болып, ал сөйлемде Қос Нүкте болып жалғасып кетті. Қос Нүкте – Қосай Нұқтың лақап аты. Қосай руының қазақтың барлық руларының құрамында болатыны, Қосайдан жолдасың болса жолың болады делінетіні және олардың аға баласы деп құрметтелетінінің сыры осы.
    Ал, қазақ келіндерінің сәукелесінің ұшына тағылатын «Үкіге» келсек. Бұл Нұқ (Нүк) қауымының түп атасы – Үкаша ата. Үкаша Атамыздың, яғни Нұқ атамыздың моласы осы Қазығұрт тауына жақын маңайда. Ежелгі жазбалар Нұқ пайғамбар қауымын Үкіш қауымы деп атапты.
    Үкіш қауымы – Нұқ пайғамбар қауымының ежелгі атауы. Нұқтың сөз түбірі (өз түбі) Ұқ (Үк) болатыны осыдан. Қазақ келіндерінің сәукелесі мен домбыраға тағылатын Үкінің және үмітімізді үкілейтініміздің сыры осы. Қазіргі «үкім» (жарлық), «үкімет» деген ұғымымыздың да авторы осы Үкіш (Нұқ) қауымы. Бізден басқа ешбір ел өз билігін үкімет деп атамайды.

    Тарих тағлымы: Атам Қазақтың б-үкі-л мен б-үгі-н деген сөздерінің түбірі «үкі, үгі» болатыны да осыдан. Құрметті оқырман! Еске ұста! Сөз түбірі (өз түбі, яғни сөздің атасы) ешқашан жаңылысып көрген емес. Аталарымыз тарихты осылай жазған, аталарын осылай сыйлаған. Сөз жасасаң, осылай жаса. Тарих жазсаң, осылай жаз. Даналық деп осыны айт!

    Ежелгі Иран тарихы былайша суреттейді: «Қалған алты кісі де оның шарттарымен келісті. Патшалықтан бас тартқан Утан өз еркіне кетті. Содан оның әулеті күні бүгінге дейін парсылардың еркін жүретін жалғыз әулеті болып қалды. Олар заңға қайшы «әрекет жасамаса, өз қалауынша жүре алады. Алты кісінің бірі патшалыққа қолы жеткеннен кейін Утан және оның ұрпақтарына ерекше жеңілдіктер жасауға міндеттенді. Аталмыш жеңілдіктер ішінде жыл сайын бір МАД киімін (Мадтардың ұзын, жеңі кең шапанын кию парсы ақсүйектер арасында дәстүрге айналған еді, және бұл киім патшаның ең жақсы шапандарының бірі болып есептелетін – ауд.) сыйлау және парсылардың салтында ең бағалы сыйлықтарды тарту ету. Алты адамның Утан шарттарына келісу себебі ол төңкеріс жобасын жасап, бәрінің басын қосқан алғашқы адам еді. …Бұл оқиға б.з.б. 522 жылы 29-қырқүйекте болды. Осылайша Дариуш мемлекет тізгінін қолға алды» (Риза Шабани «Иран тарихы» Алматы. 2002. 35 бет).

    Бұл оқиға бұдан 2500 жыл шамасы бұрын болған. МАД – қысқартылған сөз. Мағынасы, бүгінгіше айтқанда Ман Адай (Мадай, Матай), яғни Манғыстаулық Адайлар патшалығы болып табылады. Ал, Иран (Парсы) тарихы өз тегін Мадтардан бастайтынын бүкіл әлем біледі. Бүкіл әлем мәдениеті өз тектерін осы МАД-тардан алады. Мына көрші орыстардың аналарын «МАТ» дейтіндерінің сыры осы. Демек, ежелгі орыстар шыққан тектерін білген. Бүгінгілері білмесе, естеріне салып ескертіп қою қажет. Мәдениет дегеніміздегі сөз түбірінің Мәд (Мад) болатыны да осыдан. Демек, әдеп, әдет, әдіс, әдеби, әдебиет, мәдени, мәдениет, мадақ, мадақтау деген сияқты киелі ұғымдардың авторы осы Адтар мен МАД-тар. Бүгінгі араб еліндегі Мәдине (Мадина) қаласының атауын қойғандар да біздің аталарымыз. Ол жердегі тағы бір қалаға Меке деп қойғандарда біздің аталарымыз. Меке мен Мәдине дегеніміздегі Меке – Ман Әке, Аталық текті білдірсе, Мәдине Аналық текті білдіріп тұр. Қысқасы, өз атауларының сөз түбірінде Ад, Мад деген сөз түбірі (өз түбі, өз атасы) бар елдердің бәрі, өздерінің бізден тарағанын толықтай мойындап отыр деген сөз. Менің бұл келтірген тұжырымдарымның айқын дәлелін Алтайлықтар жырлайтын «Ма Адай – Қара» дастанынан таба аласыздар.

    Манқыстаудың «үш жүз алпыс әулиелі киелі Маңғыстау» деп аталатынының сыры осы.

    Тарихат жолын ұстанған, Сопылық ілімнен қалған Атам Қазақтың сөз жасау қағидасы бойынша Ата сөзі былайша жіктеледі:

    Адам – А, Ад (Ат), Ада (Ата), Ай (Әй), Дай (Тай), Адай (Атай), Адам (Атам) болып шығады.

    А – дыбысы Алып бидің де (әліппе), сонымен қатар барлық дүниенің де бастауы, яғни ең жаныңа жақын киелі атаулардың бәрі осы «А» дыбысынан басталады. Мысалы, Алла, Ата, Ана, Аға, Апа, Аса т.т. болып кете береді.

    Ад (Ат) – алғашқы Адам, соған сәйкес қауым атауы. Ат – а. алғашқы адам есімі (Атың кім?); б. Қолға үйретілген, мінетін қазан ат. Мақал «Ат – ердің қанаты». Ад қауымы алғашқы адамның да, адамға серік болған мінетін аттың да авторы.

    Сопылық ілімнің сандық жүйесі бойынша Ад 1-6 реттік жүйені құрайды. Алғы Алаштардың Алты санымен белгіленетіндерінің сыры осы. Ал, «Т» дыбысы толып-толысқанды білдіреді. Ат (Ата) – Ад (Ада) толып, толысып Атаға айналып тұр. Ат есептік жүйе бойынша 1-23 санын құрап Ад-тан көп кейін тұр. Біз бұл жүйеден жабайы құланның қолға үйретіліп, атқа айналатыны Нұқ пайғамбар заманынан беріде болғанын айқын көреміз.

    Ада – а. Ата. Иә, иә кәдімгі қазақ баласының күнделікті аузынан тастамайтын Атасы, яғни әкеңнің әкесі; немесе өз атаңнан бастап сонау түпкірдегі Адам атаға дейінгі барлық аталарың; ә. Арал. Ең алғашқы, яғни Нұх пайғамбар заманында бүткіл жер бетін су басып жатқан кезде алғашқы құрылыққа (Жуды (ежелгі атауы) тауына, яғни Қазығұртқа (Қазық жұртқа)) қадам басқан сол аталарымыз болатын. Қ-ада-м деген сөздің де түбірінің Ата болатыны осы; б. Ада. Ада болу – көп аталардың (Адамдардың) бір адам болып азаюы, немесе кез-келген заттың таусылуы. Қадам – Қам ата Нұх пайғамбардың үш (Қам, Сам (Шам), Иафес) ұлының үлкені. Атасынан (Қазақтан, яғни Қазық жұрттан) бөлініп, өзге өңірге алғашқы қадам жасаған солар болатын.

    Ай – Анаң. Әйелдің сөз түбірі Әй (Ай). Әйел (Ай мен Ел) «Әй ел болайық». Жерде әйел ердің серігі, Аспанда Ай жердің серігі. Адай дегеніміздегі «Ад (Ад қауымы)» атаң болса, екінші буындағы «Ай» анаң болады.

    Дай (Тай) – Адам ата ұрпақтарының ру-руға, тайпаларға, әртүрлі елдер мен мемлекеттерге бөліну кезеңін көрсетеді. Ежелгі тарихтағы Дай – Массагет (Дай-Дахи) аталғандар осылар. Бұл баяғы Парсы патшасы Кирдің басын торсыққа салып, қақпаға іліп қоятын Маңғыстаулық Сақ (Массагет) ханшасы Тұмар ханымның елі. Сол дайлардың әлемге әйгілі патшасы Бәлидің есімі, бүгінгі Адай-Қосайлардың арасында ру аты болып күні бүгінде де сақталып отыр.

    Сол Дайлар қайда кетті? Олар ешқайда да кеткен жоқ. Сол ежелгі атамекендерінде әлі отыр. Олар қазір Адам Атасының және қазақтың қарашаңырағына ие болып, Адай атанса, оның ұрпақтары Алтай хан, Алтай атты ел мен Алтай даласын қалдырды. Бүгінгі Алтай атты тау атауының да шығу тегі осы. Бүкіл әлем елдері тарихшылары өздерінің шыққан тегі Алтайдан тарайтынын кәміл мойындайды. «Адтың орнын Дай басар, Аттың орнын Тай басар» деген қазақ мақалының да толық мағынасы осы. Бұл тұжырым дауға да, күмәнға да жатуға тиіс емес.

    Адай (Ада-й). «Й» дыбысы Атаның ұрпағы, баласы, яғни ең кенжесі, «қарашаңырағының» иесі деген мағына береді. Менің бұл келтірген тұжырымыма Қытай қазақтарының «балапан», «бала», «перзент», ауыспалы мағыналары «аяулы», «ардақты» деген сөздердің орнына Адай сөзін қолданатындары толықтай дәлел бола алады.
    «Адай (ҚХР) 1.балапан, Ауыспасы, бала, перзент. 2. Аяулы, ардақты» («Диалектологиялық сөздік» Арыс баспасы. Алматы. 2007, 23 бет).
    Қазіргі Хақас тілінде Адай – сағатына 90 км жылдамдықпен жүгіре алатын Құмай Тазы (авторлық құқық сақталып тұр).
    Ежелгі Хақас тілінде Адай – Қасқыр (Бөрі) (авторлық құқық).
    Ежелгі Түрік тілінде Адай – а. Балапан, б. Бала.
    «Балапан, қазақтың ең сүйікті сөзі, бала (өз баласы) – балапан (құстың баласы). Еске сала кетейін: бен, пен, бан, пан ежелгі оғыз тілінде, есімдік мен дегенді білдіреді. Оғыз, Адай, Қыпшақ – бәрі бір атаның ұрпақтары.
    …Дахтар (Дайлар), массагеттер, каспилер, аландар мен адайлар бәрі Сақ конфедерациясына кіретін бір тайпаның әртүрлі атаулары» (Т.С.Досанов «Руника құпиясы». Алматы-2009).
    Әйтпесе, ежелгі ғұламалардың барлығы дерлік және олардың бүгінгі көптеген ұрпақтары өз тектерін Қожа Ахмет Иассауи, Әбунәсір Әл Фараби, Жүсіп Баласағұни, Фердауси, Ахмет Жүгінеки, Әл Бухари, Әбу Райхан Бируни, Молда Мұхаммед Адайи, Сайфи Сарайи, Махмұт Қашқари, Қадырғали Жалайри, Мұхаммед Хайдар Дулати, Әкім Тарази, Тұңғышбай Әл Тарази, Қайрат Мами т.т. деп жазып, қазіргі «ов» пен «евтердің» орнына «И» дыбысын қолданбаған болар еді. Демек, ежелде бүкіл Азия халқы өздерін «тіл таңбалы Адай», яғни Адам атаның қарашаңырағының иесіміз деп атаған және өз тектерін солай деп жазған.

    Адам (Ата-м). М – тәуелділік жалғау. Бұл дыбыстың түпкі мағынасы өз атаңнан бастап сонау ең түпкірдегі Адам атаға дейінгі Аталардың (Адамдардың) барлығы менің атам. Ата – бабаларымыздың бір-бірін құрметтегені соншалық кез-келген жанды Адам, яғни Менің атам деп құрметтеуді міндеттеп отыр. Қазақтың сан миллиондаған сөзіне «М» дыбысын қоссаң бәрі менікі деген ұғым береді. Атам, анам, көкем, ағам, інім, балам, немерем, шөберем, басым, аяғым, көзім, құлағым, елім, жерім, атамекенім, айым, күнім, жарығым, жұлдызым, ботам, балапаным т.т. болып кете береді. Қазақта «М» дыбысы жалғанбайтын бірде-бір сөз жоқ.

    Ал, Адай ма, әлде Адам ба, қайсысы бұрын дүниеге келді деген сұраққа жауап іздесек, Адам деген ұғым Адайдан кейін келген деп батыл тұжырым жасай аламыз. Себебі, Ата (Атам, Атам менің) атануың үшін міндетті түрді сені Ата деп атайтын немерең (ұрпағың) болуы шарт. Атаға жалғанған «Й» дыбысының баласы, ұрпағы деген мағына беретінін жоғары да айттық. Ата шежіренің Адам ата шежіресі делінбей Адай шежіресі делінетінінің сыры осы. Ақиқатында да солай ғой. Аталарының шежіресін ұрпақтары жазатынына қандай дау бар.

    Тарих тағлымы: Әрбір адам баласы өз санасының, яғни ақылы мен білімі жеткен жерінің «қонағы» болмақ.

Пікір жазу

Пікіріңізді енгізіңіз!
мұнда сіздің атыңызды енгізіңіз