Қазақстанның индустриялық дамуы аймақтардың экономикалық әлеуетін қаншалықты аша алады?
2026 ж. 15 қараша
114
0
Қазақстанның өнеркәсіптік дамуы туралы айтқанда, көбіне ірі зауыттар, инвестициялық жобалар мен миллиардтаған теңгелік келісімдер алға шығады. Әрине, мұның бәрі маңызды. Бірақ индустрияландырудың шынайы нәтижесі тек іске қосылған кәсіпорындардың санымен өлшенбейді. Ең бастысы – сол өндірістердің айналасында қандай экономикалық орта қалыптасқаны, қанша жергілікті кәсіпорынның жұмыс істеп тұрғаны және өңір тұрғындары үшін қандай мүмкіндік жасалғаны.
Өнеркәсіптің дамуы бір ғана ірі қаланың немесе белгілі бір кәсіпорынның жетістігі болмауы керек. Ол бүкіл өңірдің экономикалық тынысын өзгертіп, жергілікті бизнестің дамуына серпін беруге тиіс.
Қазақстанның әр аймағының өндірістік әлеуеті әртүрлі. Бір өңірде металлургия мен машина жасауға мүмкіндік мол болса, екіншісінде мұнай-газ химиясы, агроөңдеу немесе құрылыс материалдарын өндіру тиімді. Сондықтан индустриялық саясаттың барлығына бірдей талап қоятын бірыңғай үлгімен шектелуі дұрыс емес.
Әр өңір өзінің табиғи ресурсына, көлік-логистикалық мүмкіндігіне, еңбек ресурстарына және қалыптасқан өндірістік дәстүріне сүйеніп дамуы қажет.
Статистикалық мәліметтер де аймақтардағы өнеркәсіптік әлеуеттің әркелкі екенін көрсетеді. Мәселен, 2025 жылы Солтүстік Қазақстан облысында өнеркәсіп өндірісінің нақты көлем индексі 121,5 пайызды, Атырау және Жамбыл облыстарында 119,2 пайызды құраған. Алматы облысында бұл көрсеткіш 114,8 пайыз болған. Ал кейбір өңірлерде өндіріс көлемі өткен жылмен салыстырғанда төмендеген.
Бұл көрсеткіштер бірқатар аймақта өндірістік өсімнің жоғары екенін көрсеткенімен, өңірлер арасындағы экономикалық алшақтық мәселесін де назардан тыс қалдыруға болмайды.
Бірінші кезекте, индустриялық аймақтардың инфрақұрылымын дамыту қажет. Кәсіпкерге өндіріс орнын ұсыну жеткіліксіз. Оған электр энергиясы, газ, су, кәріз жүйесі, жол және теміржолға қолжетімділік керек. Кейде зауыт салуға инвестор табылғанымен, инженерлік инфрақұрылымның дайын болмауы жобаның бірнеше жылға кешігуіне себеп болады.
Сондықтан индустриялық аймақтар алдын ала дайындалған инфрақұрылымымен, нақты мамандану бағытымен және әлеуетті инвесторларға түсінікті шарттарымен ерекшеленуі тиіс.
Екінші мәселе – өңірлердегі шағын және орта өндірісті дамыту. Ірі кәсіпорындардың ашылуы жақсы жаңалық болғанымен, олардың айналасында қосалқы өндірістер қалыптаспаса, экономикалық әсері шектеулі болып қалады. Мысалы, металлургиялық зауыттың жанынан металл өңдеу, құрал-жабдық жөндеу, өндірістік бөлшектер жасау, қаптама және логистикалық қызмет көрсететін шағын кәсіпорындар ашылуы мүмкін.
Осылайша, бір ірі өндіріс ондаған шағын бизнестің дамуына жол ашады. Бұл – индустриялық кооперацияның негізгі мәні.
Үшінші мәселе – өнеркәсіпке қажетті кадрларды даярлау. Қазіргі зауыт бұрынғыдай тек қара жұмыс күшіне сүйенбейді. Автоматтандырылған желілер, цифрлық басқару жүйелері, роботтандырылған жабдықтар және күрделі технологиялар өндірісте инженерлерге, технологтерге, энергетиктерге, бағдарламашыларға сұранысты арттырып отыр.
Алайда кейбір өңірлерде кәсіпорындар қажетті маманды таба алмай қиналады. Ал жергілікті колледждер мен жоғары оқу орындарының түлектері өз мамандығы бойынша жұмыс таба бермейді. Бұл – білім беру жүйесі мен өндірістің арасындағы байланысты күшейту қажеттігін көрсетеді.
Кәсіпорындар кадр даярлау ісіне оқу орнына дейінгі кезеңнен бастап қатысуы керек. Дуальды білім беру жүйесін кеңейтіп, студенттерді өндірістік тәжірибеге тарту, кәсіпорын жанынан оқу орталықтарын ашу және жұмыс берушілердің нақты сұранысына сәйкес мамандар даярлау маңызды.
Төртінші мәселе – өнеркәсіптік даму мен энергетикалық қауіпсіздік. Жаңа өндірістердің ашылуы электр энергиясына, газға және суға деген сұранысты арттырады. Егер энергетикалық инфрақұрылым өндірістің даму қарқынына ілесе алмаса, жаңа инвестициялық жобалардың өзі тәуекелге ұшырайды.
Сондықтан индустриялық саясат энергетика, көлік және су инфрақұрылымын жаңғырту бағдарламаларымен қатар жүруі керек. Әсіресе электр энергиясын көп тұтынатын кәсіпорындар үшін тарифтердің болжамдылығы мен үздіксіз жабдықтау мәселесі аса маңызды.
Бесінші мәселе – өңірлерде шығарылған өнімнің өткізу нарығы. Кәсіпорын өнім өндіргенімен, оны тасымалдау шығыны жоғары немесе сатып алушыға жеткізу жолы күрделі болса, бәсекеге қабілеттілік төмендейді. Осы себепті теміржол, автомобиль жолдары, қойма инфрақұрылымы және экспорттық логистика индустриялық дамудың ажырамас бөлігі болуы қажет.
Бұл жерде Қазақстанның географиялық орналасуын тиімді пайдалану мүмкіндігі де бар. Еліміз Еуропа мен Азия арасындағы маңызды көлік дәліздерінің бойында орналасқан. Бірақ транзиттік әлеуетті тек жүк тасымалдаумен шектемей, сол бағыттар бойында өндірістік және өңдеу кәсіпорындарын дамытуға пайдалануымыз керек.
Мәселен, логистикалық орталықтардың жанынан өнімді сұрыптау, сақтау, қаптау, өңдеу және қайта өңдеу кәсіпорындарын орналастыруға болады. Бұл өңірлерге қосымша инвестиция тартуға және жергілікті өнімнің экспорттық мүмкіндігін кеңейтуге жол ашады.
Тағы бір назар аударатын жайт – өндірістік жобалардың әлеуметтік тиімділігі. Кез келген инвестициялық жобаның нәтижесі жергілікті тұрғындардың өмірінен көрінуі керек. Жаңа жұмыс орындары ашылып, мамандардың жалақысы өсіп, шағын бизнеске тапсырыс көбейіп, өңірдің салық базасы нығайған жағдайда ғана индустрияландырудың нақты пайдасы сезіледі.
Өнеркәсіптік даму туралы есеп бергенде осы көрсеткіштер де ескерілуі тиіс. Қанша инвестиция тартылғаны ғана емес, оның өңір экономикасына қаншалықты ықпал еткені маңызды.
Қазақстанның индустриялық болашағы тек бірнеше ірі кәсіпорынның жұмысына тәуелді болмауы керек. Бізге әр өңірдің мүмкіндігін ашатын, жергілікті бизнесті өндірістік тізбекке қосатын, сапалы жұмыс орындарын қалыптастыратын және жаңа технологияларды игеретін тұтас экономикалық жүйе қажет.
Өңірде өндіріс болса – жұмыс орны бар. Жұмыс орны болса – халықтың тұрақты табысы бар. Ал тұрақты табыс пен кәсіпкерлік белсенділік өңірдің дамуына негіз болады.
Сондықтан индустрияландырудың басты мақсаты зауыттар санын көбейту ғана емес, өндірісті ел экономикасының барлық аймағына ортақ даму күшіне айналдыру болуы тиіс.
Қ. Мұқаш,
Қазақ үні