Отандық өндірушіге нарық керек
2026 ж. 15 қараша
111
0
«Отандық өнімді қолдайық», «Қазақстанда жасалған тауарды таңдайық» деген үндеулерді жиі естиміз. Бұл сөздердің маңызы зор. Алайда отандық өндірушіні қолдау тек патриоттық ұрандармен жүзеге аспайды. Өндірушіге ең алдымен тұрақты тапсырыс, қолжетімді қаржы, әділ бәсекелестік және өз өнімін өткізе алатын нарық қажет.
Қазақстанның өнеркәсіптік дамуы үшін осы мәселелердің маңызы ерекше. Себебі отандық өндірістің қалыптасуы – бір кәсіпорынның табысы ғана емес, жаңа жұмыс орындары, салық түсімдері, технологиялық даму және экономикалық қауіпсіздік мәселесі.
Бүгінде елімізде отандық өндірушілерді қолдауға бағытталған бірқатар тетік бар. Мемлекеттік сатып алуларда қазақстандық кәсіпорындарға мүмкіндік беру, индустриялық жобаларды қаржыландыру, арнайы экономикалық аймақтарды дамыту және ұлттық тауар өндірушілер тізілімін қалыптастыру – соның мысалы.
Алайда бұл құралдардың тиімділігі олардың қағаз жүзінде бар болуымен емес, нақты кәсіпорынға қаншалықты пайда әкелетінімен өлшенуі керек.
Мәселен, 2025 жылдың қорытындысы бойынша мониторингке алынған субъектілердің тауарлар, жұмыстар мен қызметтерді сатып алу көлемі 32,7 триллион теңгені құраған. Бұл – отандық кәсіпорындар үшін орасан зор нарықтық мүмкіндік. Бірақ осындай ауқымды сатып алулардың қаншасы Қазақстанда өндірілген тауарларға, қаншасы шетелдік өнімдерге тиесілі деген сұрақтың маңызы зор.
Мемлекеттік және квазимемлекеттік сектордың сатып алу саясаты отандық өндірістің дамуына ықпал ететін маңызды экономикалық құралға айналуы тиіс. Әрине, қазақстандық өнім сапа, баға және техникалық талаптар бойынша бәсекеге қабілетті болуы керек. Бірақ елімізде өндірілетін тауарды негізсіз шетелдік баламамен алмастыру да дұрыс емес.
Бұл жерде бір маңызды қағиданы ескеру қажет: отандық өндірушіні қолдау бәсекелестікті шектеу емес, оған нарыққа шығуға тең мүмкіндік беру болуы керек.
Кейде кәсіпорындар мемлекеттік сатып алуға қатысу үшін күрделі құжат рәсімдеу, техникалық талаптарға сәйкестік дәлелдеу және қаржылық кепілдік беру сияқты қиындықтарға тап болады. Ірі компаниялар үшін бұл талаптарды орындау жеңілірек болса, шағын өндірушілер үшін айтарлықтай кедергіге айналады. Сондықтан сатып алу жүйесінде шағын және орта өндірістік кәсіпорындардың мүмкіндігін ескеретін әділ әрі түсінікті талаптар қажет.
Екінші мәселе – өндірісті қаржыландыру. Көптеген кәсіпкерлердің жаңа өндіріс ашуға немесе жұмыс істеп тұрған кәсіпорнын кеңейтуге ниеті бар. Бірақ өндірістік жабдық сатып алу, ғимарат салу, шикізат қорын қалыптастыру және айналым қаражатын қамтамасыз ету үшін қомақты инвестиция қажет. Ал коммерциялық несиенің құны өндірістің өзіндік құнына тікелей әсер етеді.
Сондықтан өнеркәсіпке арналған қаржыландыру тетіктері қысқа мерзімді қолдаумен шектелмеуі керек. Кәсіпорынға өндірісті жаңғыртуға, жабдық сатып алуға және жаңа өнім түрін игеруге мүмкіндік беретін ұзақ мерзімді қаржы қажет. Мұнда мемлекеттік қолдау нақты нәтиже көрсеткен жобаларға бағытталғаны жөн.
Үшінші мәселе – қазақстандық өнімнің сапасы мен технологиялық деңгейі. Отандық тауарды қолдау оның сапасына қойылатын талапты төмендету деген сөз емес. Керісінше, ішкі нарықтағы қолдауды пайдалана отырып, кәсіпорындар халықаралық стандарттарға сай өнім шығаруға ұмтылуы керек.
Мысалы, машина жасау, электр жабдықтары, құрылыс материалдары, химия өнеркәсібі және тамақ өндірісі салаларында отандық кәсіпорындардың әлеуеті бар. Бұл бағыттарда импортты бірден толық алмастыру міндетін қою шынайы болмауы мүмкін. Бірақ өндірістік бөлшектерді, қосалқы компоненттерді және аралық өнімдерді кезең-кезеңімен жергіліктендіру арқылы нақты нәтижеге жетуге болады.
Мұндай саясаттың тағы бір артықшылығы – шағын және орта бизнестің ірі өндірістік тізбектерге қосылуы. Ірі зауыт барлық қажетті бөлшекті өзі өндірмеуі керек. Оның айналасында қосалқы бөлшек, қаптама, материал, техникалық қызмет және логистика ұсынатын ондаған шағын кәсіпорын жұмыс істей алады. Бұл өндірістік кооперацияны дамытып, жаңа жұмыс орындарын қалыптастырады.
Отандық өндірушіні қолдаудың нәтижесін бағалауда да көзқарасты өзгерткен жөн. Қанша жоба мақұлданды, қанша кәсіпорын тізілімге енгізілді деген есептер маңызды болғанымен, негізгі көрсеткіштер басқа болуы тиіс: кәсіпорын қанша жаңа өнім шығарды, импортты қаншаға алмастырды, экспортқа шықты ма, еңбек өнімділігін арттырды ма, тұрақты жұмыс орындарын құрды ма?
Мемлекет пен бизнес арасындағы әріптестіктің шынайы нәтижесі осындай өлшемдер арқылы анықталуы керек.
Қазақстанға отандық өндірушілерді қолдайтын жүйелі нарық қажет. Өйткені кәсіпкердің ертеңгі күніне сенімі болмаса, ол жаңа зауыт салуға, технология сатып алуға немесе жұмыс орнын көбейтуге тәуекел етпейді.
Өндіріс дамуы үшін алдымен өндірушінің еңбегі бағалануы керек. Ал оның еңбегін бағалаудың ең нақты жолы – сапалы қазақстандық өнімге тұрақты сұраныс қалыптастыру.
Қ. Мұқаш,
Қазақ үні