Ғылымы озық елдің болашағы баянды

Ғылымы озық елдің болашағы баянды

Кез келген мемлекеттің әлемдік аренадағы орнын айқындайтын басты көрсеткіштердің бірі – оның ғылыми әлеуеті. Табиғи ресурстардың молдығы, географиялық орналасуы немесе өндірістік қуаты елдің экономикалық мүмкіндігін қалыптастырғанымен, ұзақ мерзімді даму мен жаһандық бәсекеге қабілеттілікті қамтамасыз ететін негізгі күш – ғылым мен технология. Бүгінгі әлемде байлықтың өлшемі жер қойнауындағы қазба байлықпен ғана емес, адам капиталының сапасымен, ғылыми жаңалықтарымен және сол жаңалықтарды нақты экономикалық нәтижеге айналдыра алу қабілетімен өлшенеді.

Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан үшін ғылымды дамыту – салалық міндет қана емес, ұлттық қауіпсіздік пен экономикалық тәуелсіздіктің стратегиялық мәселесі.

Соңғы жылдары елімізде ғылыми-зерттеу саласына назар артып, оны институционалдық және қаржылық тұрғыдан жаңғырту бағытында бірқатар қадам жасалды. Ғылыми жобаларды гранттық қаржыландыру, жас ғалымдарды қолдау, зерттеу университеттерін дамыту, халықаралық ғылыми ынтымақтастықты кеңейту жұмыстары жүргізіліп келеді. Мұның барлығы отандық ғылымның әлеуетін арттыруға бағытталған.

Алайда ғылымның нақты жағдайын бағалағанда, қол жеткізілген жетістіктермен қатар шешімін күткен мәселелерді де ашық айтуымыз керек.

Қазақстан Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2024 жылы елімізде ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстармен 423 ұйым айналысып, ғылыми салада 27 146 қызметкер еңбек еткен. Бірақ ғылымға жұмсалған шығынның жалпы ішкі өнімдегі үлесі небәрі 0,16 пайызды құрады. Бұл – еліміздің ғылыми әлеуеті мен оны қаржыландыру деңгейінің арасында әлі де үлкен алшақтық бар екенін көрсететін маңызды көрсеткіш.

2025 жылы ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға жұмсалған ішкі шығын 261,5 миллиард теңгеге жетіп, бір жыл ішінде 19 пайызға артқан. Бұл – оң динамика. Дегенмен қаржы көлемінің өсуі өздігінен ғылыми серпіліске кепіл бола алмайды. Ең бастысы – бөлінген қаражаттың нәтижелілігі, зерттеулердің сапасы және олардың ел экономикасына тигізетін нақты пайдасы.

Біздің ғылымдағы басты мәселелердің бірі – ғылыми жаңалық пен өндірістік сұраныстың арасындағы байланыстың әлсіздігі. Университет зертханаларында жасалған көптеген әзірлеме тәжірибелік деңгейден әрі аса алмай жатады. Ғалым ғылыми нәтиже алғанымен, оны өндіріске енгізуге қажетті қаржы, технологиялық база немесе бизнес-серіктес таба бермейді. Ал кәсіпорындар көбіне шетелден дайын технология сатып алуды тиімді көреді.

Бұл қалыптасқан жағдайды өзгерту қажет.

Біріншіден, ғылымды қаржыландыру жүйесін нәтижеге бағдарлау керек. Әрбір ғылыми жобаның міндетті түрде қысқа мерзімде коммерциялық өнім беруі шарт емес. Іргелі ғылымның табиғаты бөлек, оның нәтижесі жылдардан кейін көрінуі мүмкін. Сондықтан іргелі зерттеулерді қолдау мен қолданбалы ғылымды өндіріске енгізу тетіктерін бір-біріне қарсы қоймай, қатар дамыту қажет.

Екіншіден, отандық кәсіпорындарды ғылыми зерттеулерге белсенді тарту маңызды. Мемлекет, университет және бизнес арасында тұрақты әріптестік қалыптасуы тиіс. Өндіріс орындары өздеріне қажетті технологиялық мәселелерді университеттерге ұсынып, зерттеулерді бірлесіп қаржыландыруы керек. Ал мемлекет мұндай ынтымақтастыққа салықтық және институционалдық ынталандыру тетіктерін қарастырғаны жөн.

Үшіншіден, ғалым мәртебесін көтеру мәселесі ерекше назарда болуы керек. Ғылыммен айналысатын адамның әлеуметтік жағдайы, еңбекақысы, зерттеу жүргізуге қажетті мүмкіндіктері оның кәсіби әлеуетіне сай болғаны дұрыс. Жас ғалымдар үшін тұрақты ғылыми мансап қалыптастыру қажет. Ғылымға келген талантты жастардың негізгі мақсаты грант іздеу немесе қосымша жұмыс арқылы күнкөріс қамын жасау болмауы тиіс. Олар уақытын зерттеуге, тәжірибе жасауға және жаңа идеяларды дамытуға жұмсай алуы керек.

Төртіншіден, ғылымдағы бюрократиялық кедергілерді азайту қажет. Ғалымның уақыты есеп-қисап пен сансыз құжат толтыруға емес, зерттеу жүргізуге арналуы керек. Гранттық конкурстардың ашықтығы, сарапшылардың тәуелсіздігі және қаржыландырудың тұрақтылығы ғылым сапасына тікелей әсер етеді.

Сонымен бірге Қазақстан үшін өзекті ғылыми бағыттарға басымдық беру маңызды. Атап айтқанда, энергетика, су ресурстары, ауыл шаруашылығы, медицина, экология, сирек кездесетін металдарды өңдеу, жасанды интеллект және цифрлық технологиялар салаларындағы отандық зерттеулерді күшейту қажет. Бұл бағыттар еліміздің экономикалық және технологиялық дербестігіне тікелей ықпал етеді.

Мәселен, су тапшылығы күшейіп келе жатқан қазіргі кезеңде су үнемдеу технологияларын, құрғақшылыққа төзімді ауыл шаруашылығы дақылдарын, тиімді ирригациялық жүйелерді зерттеу стратегиялық маңызға ие. Сол сияқты энергетикалық қауіпсіздік мәселесі де отандық ғылыми шешімдерді қажет етеді.

Ғылымның тағы бір маңызды міндеті – ұлттық зияткерлік капиталды сақтау. Білікті мамандардың шетелге кетуін тек жалақы мәселесімен байланыстыру жеткіліксіз. Ғылыми ортаның сапасы, заманауи зертханалар, халықаралық жобаларға қатысу мүмкіндігі және кәсіби еркіндік те маңызды рөл атқарады. Сондықтан Қазақстан ғалымдар үшін тек білім алған ел емес, ғылыми жаңалық ашып, оны жүзеге асыратын қолайлы ортаға айналуы тиіс.

Түптеп келгенде, ғылымға салынған инвестиция – болашаққа салынған инвестиция. Бүгін зертханаға бөлінген қаржы ертең жаңа өндіріс, сапалы дәрі-дәрмек, тиімді технология немесе экспортқа шығатын отандық өнім түрінде қайтуы мүмкін.

Қазақстанның табиғи байлығы шектеулі ресурс екенін ескерсек, елдің ұзақ мерзімді өркендеуі білімге, технологияға және ғылыми жаңалықтарға сүйенуі керек. Біз шикізат сататын мемлекеттен технология жасайтын, ғылыми өнім өндіретін және зияткерлік капиталы арқылы бәсекеге түсетін елге айналуымыз қажет.

Өйткені дамыған мемлекет болудың ең сенімді жолы – ғылымға сүйенген даму жолы.

Г. Садық,

Қазақ үні