ТЕГІН ТАНУ РУШЫЛДЫҚ НЕ ЖЕРШІЛДІК ЕМЕС

Өз тегіңді білу қоғамда сыйлы болу үшін емес, бүгініміз бен болашағымызға жауапты болу үшін керек. Ата-бабаларымыздың бұл жерді, ұлттық намысымызды қалай қорғап қалғанын сезіну өте маңызды. Осыны түсінгенде ғана біз кейінгі ұрпаққа тек жерді ғана емес, оның рухани байлығы мен тарихын да қалдыруға міндетті екенімізді ұғынамыз. 

Біз өз білгенімізді айту арқылы жастарға тегін тануға көмектесеміз. Осылайша олар өздерін үлкен тарихы бар халықтың ұрпағы ретінде сезінеді. Ал біздің ортақ тарихымыз әр аймақтың шежіресінен құралады. Осы орайда, Қазақстан тарихында Торғай өлкесінің орны ерекше. Өзіндік мәдениеті мен рухани дәстүрі бар бұл қасиетті жер ел тағдырында әрдайым маңызды рөл атқарған. Мұндағы әрбір ескерткіш пен әрбір есім ата-бабаларымыздың ел тәуелсіздігі үшін жасаған ерлігін ұмыттырмайды. 

Біріншіден, бұл өлке – ежелден ұлт-азаттық қозғалыстардың ошағы әрі батырлар мекені. Торғай жұрты өзгенің үстемдігіне ешқашан бас имей, азаттық туын әрдайым биік ұстады. Торғай даласы – бүкілхалықтық қарсылықтың бас қосатын жері болды. Дәл осы жерде XVIII ғасырда мемлекеттігіміздің басты тірегі болған Шақшақ Жәнібек батырдың даңқы шықты. Осы далада қазақ жерінің егемендігі үшін күрескен соңғы ханымыз Кенесары Қасымұлы көтерілісінің ең маңызды оқиғалары өтті. Сондай-ақ, дәл осы өлкеде Амангелді Иманов бастаған 1916 жылғы атақты Торғай көтерілісі бүкіл даланы дүр сілкіндірді. 

Екіншіден, Торғай – дала ағартушылығының алтын бесігі. Мұндағы халық әрдайым білім мен ғылымға ұмтылып, оқу-ағарту ісі арқылы өз болмысын сақтап қалуға тырысқан. Бұл өлке дала балаларына заманауи білімнің есігін ашқан ұлы реформатор Ыбырай Алтынсаринді сыйлады. Сондай-ақ, дәл осы топырақтан Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов сияқты ұлт зиялыларының тұтас бір шоғыры шықты. 

Ол уақытта кеңес үкіметінің қатты қысымы мен цензурасы кесірінен қазақ халқының шынайы тарихы әдейі ұмытыла бастады, қазақ даласынан шыққан атақты тұлғалар мен маңызды тарихи оқиғалар туралы айтуға қатаң тыйым салынды. Сол кездегі тоталитарлық саясат халықтың өз тарихын, ұлттық болмысын ұмыттыруға тырысты. Халық үнемі қуғын-сүргіннен, жазалаудың кесірінен ондаған жылдар бойы өздерінің шыққан тегі мен ата-бабалары туралы айта алмай, үнсіз қалуға мәжбүр болды. 

Кеңестік жүйенің қос стандарттарды виртуозды түрде қолданғанын атап өткен жөн. Майдан даласындағы қазақ жауынгерлерінің рухын көтеру талап етілген Ұлы Отан соғысының ең сындарлы кезеңінде Сталин әкімшілігі Кенесары хан мен батырлардың ерлігін дәріптеуге рұқсат берді. Алайда соғыс аяқталысымен қатал репрессиялар қайта басталып, нәтижесінде Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа объективті ғылыми талдау жасағаны үшін 25 жылға сотталған көрнекті тарихшы Ермұхан Бекмахановтың жайы бәрімізге мәлім. 

Тәуелсіздік жылдарында жағдай түбегейлі өзгерді. Қазақстанның тарих ғылымы қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы мен дамуының негізгі кезеңдерін айқындаған көрнекті мемлекет қайраткерлерінің өмірі мен қызметін зерттеуде елеулі нәтижелерге қол жеткізді. Олардың саяси қызметі, мемлекеттік мұрасы мен тарихи рөлі бүгінгі күні де терең ғылыми зерттеулердің нысаны болуын жалғастыруда. Сонымен бірге бұл көрнекті қайраткерлердің ешқайсысы жалғыз әрекет еткен жоқ. Олардың әрқайсысының артында ел қорғауға, мемлекеттілікті нығайтуға және сол кезеңдегі саяси шешімдерді жүзеге асыруға тікелей атсалысқан батырлар, билер, сұлтандар, дипломаттар мен аймақтық элита өкілдері тұрды. Алайда олардың көбі бүгінгі күнге дейін жеткілікті түрде зерттелмей келеді, олардың тарихи үлесі отандық тарихнамада тиісті деңгейде көрініс таппаған. 

Қараман Тайшығараның 200 жылдығына арналған өткен айдағы іс-шараны дәл осы контексте қарастыруымыз қажет. Оның мақсаты – жеке бір руды немесе аймақты ұлықтау емес, Қазақстан тарихының объективті әрі тұтас көрінісін қалпына келтіру. Бұл трайбализм, жершілдік пен аймақтық жікшілдіктің кез келген көріністерін түбегейлі жоққа шығарады. Өйткені әрбір тарихи тұлғаның қосқан үлесін қазақ халқының ортақ тарихи мұрасының ажырамас бөлігі ретінде қарастырады. 

Осы ретте көшпелі және жартылай көшпелі қоғамдардағы ауызша тарихтың әдістемелік маңызын еуропалық ғылым ұзақ уақыт бойы мойындамай, оны тек әдеби қиял деп санағандарын атап кеткен жөн. Ә. Күзембайұлы мен М. Алпысбес сияқты отандық ғалымдардың іргелі еңбектеріне сүйене отырып, біз мынаны нық айта аламыз: қазақтың ауызша мұрасы – бұл шежірелік ақпаратты берудің қатаң құрылымдалған, тексерілген жүйесі. Ауызша деректер тек шежірелік ағаштарды ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік-құқықтық прецеденттерді, әскери жорықтардың егжей-тегжейін, руаралық дипломатия мен әкімшілік басқарудың ерекшеліктерін де қамтиды. 

М. Алпысбестің зерттеулері дәлелдегендей, шежіре қазақ этносының көпғасырлық ментальді жылнамасы қызметін атқарады. Мұнда ұжымдық жады мемлекеттік архивтің міндетін мінсіз атқарып шыққан. Бұл ғылыми тұжырымның өміршеңдігін Мұхтар Қоденұлының 2021 жылы жарық көрген «Қараман Тайшығара. Ел аузынан» атты кітабы толықтай дәлелдейді. Аталған еңбек ұрпақтар үшін тарихи жадыны жаңғыртудың және бабалар мұрасына қайта оралудың баға жетпес құралына айналды. 

Жинаққа Тайшығара Байғұлұлының өнегелі өмір жолы мен ел арасындағы ізгі қызметтерін баяндайтын ауызша шежіре-әңгімелер мен естеліктер жинақталған. Автордың ұзақ жылдар бойы қариялар мен көнекөз ақсақалдардың аузынан тірнектеп жинаған бұл тірі куәліктері ресми мұрағат құжаттарына жан бітіріп, Тайшығараның би, әділ төреші және от ауызды, орақ тілді шешен ретіндегі шынайы тұлғалық бейнесін болашаққа жеткізді. 

Осы қажырлы еңбектің арқасында бүгінгі ұрпақ өз бабаларының тарихын танып қана қоймай, оның аймақтық және жалпыұлттық тарихтағы орнын, замандастарымен қарым-қатынасын және туған өлкенің мүддесін қорғаудағы тарихи рөлін зерттеуге мүмкіндік алды. Демек, Мұхтар Қоденұлы секілді халықтық қазынаны сақтаушы ақсақалдар мен шежірешілердің еңбегі тек бір аймақтың шежіресін түгендеумен шектелмейді. Олар академиялық ғылымдағы «ақтаңдақтардың» орнын толтыруға, бұрынғы методологиялық қателіктерді түзетуге және архив деректерін эмоционалды әрі тарихи тұрғыдан маңызды мәліметтермен толықтыруға септігін тигізеді. 

Мұндай аймақтық тұлғалардың есімін ауызша тарих пен мұрағат деректерін ұштастыра отырып қайта жаңғырту – бүгінгі жаһандану дәуірінде өскелең ұрпақтың бойында ұлттық бірегейлік пен азаматтық сана-сезімді қалыптастырудың басты кепілі болып табылады. Отбасылық архивтер, ата-баба шежірелері, ескі хаттар мен үлкендердің ауызша естеліктері отандық тарихнамадағы ақтаңдақтардың орнын толтыра алатын баға жетпес құндылыққа әрі маңызды дереккөзге айналып отыр. Осы аманат-мұраны қастерлеп сақтау және болашақ ұрпаққа жеткізу – біздің басты парымыз. Сонымен бірге, мұндай жергілікті (локалды) зерттеулердің шынайы құндылығы олар архивтік материалдармен жан-жақты бекітіліп, объективтілік, дәлелділік және фактілерді сын тұрғысынан талдау принциптеріне негізделгенде ғана артатынын нақты түсінуіміз керек.

Архивтік құжаттар мен ауызша тарих мәліметтерінің үйлесім табуы нәтижесінде бүгін алдымызда бабамыз – Тайшығара Байғұлұлының (1826-1915 жж.) тұлғасы көз алдымызға келеді. Ресми архивтік дереккөздерге, атап айтқанда, Торғай уезі бастығының кеңсе құжаттарына (Сарықопа болысының сайлаушылары қабылдаған 1880 жылғы 22 қарашадағы болыстық съезд үкіміне) сілтеме жасай отырып, оның мәртебесіне нақты дәлел табамыз.

Тайшығара Байғұлұлы Торғай уезі Сарықопа болысының сайланбалы сот биі, сондай-ақ №4 ауылдың старшыны қызметін ресми түрде атқарған. XIX ғасырдағы Даланың әкімшілік-құқықтық жүйесі контексінде ауыл старшыны мәртебесінің іргелі институционалдық маңызы болды. XIX ғасырдың екінші жартысындағы имперлік реформаларға сәйкес, старшын әкімшілік ауылды басқаратын мемлекеттік басқарудың төменгі буынындағы ресми тұлға саналды. 

Бұл сайланбалы лауазым еді, оны уезд басшылығы бекітетін және оны атқарушыға қоғамдық тәртіпті сақтау мен халықты есепке алудан бастап, фискалдық-полициялық функцияларға дейінгі үлкен жауапкершілікті жүктейтін. Осылайша, сот биі мен ауыл старшыны рөлдерінің ұштасуы дала көшбасшысының дәстүрлі беделі қалайша заңдастырылып, уездік атқарушы биліктің ресми вертикаліне кіріктірілгенін нақты көрсетеді. 

Оның беделді басқарушы әрі би ретіндегі есімі өңірдегі әкімшілік процестерді үйлестірген мектептер инспекторы Ыбырай Алтынсариннің қызметіне қатысты құжаттарда аталады. Сонымен қатар, ауызша тарих мәліметтері мен ғылыми-әдістемелік еңбектердегі (соның ішінде С. Кенжеахметовтың редакциялауымен жарық көрген Ы. Алтынсарин атындағы Арқалық педагогикалық институтының «Ата мұра» жинағының материалдарында) жарияланымдар бізге Қараман Тайшығараның көрнекті шешен әрі әділ би болған тұлғалық бейнесін жеткізді. Оның Бектас байдың асына берген бағасы туралы әйгілі тарихи сюжет оның сөз зергерлігі мен үкімдерінің әділдігін танытып, даладағы зор беделін айқын көрсетеді. Уездік басқару құрылымындағы ресми мәртебесі мен халық тарапынан болған шынайы мойындаудың ұштасуы оның тұлғасын сол кезеңдегі дала элитасының жарқын үлгісіне айналдырады. 

Кез келген трайбализм көріністеріне түбегейлі қарсы екенімізді тағы да атап өтеміз. Дегенмен, аймақтық тарихи тұлғаларды зерттеу мәселесін көтеріп, материалдарды алғашқы жинақтауға ұрпақтары бастамашы болмағанда, кім болмақ? Біз зерттеу жұмыстарында монополияға ие болуды көздемейміз және жершілдік табынушылықты қалыптастыруға ұмтылмаймыз. Біз жұртшылық атынан кәсіби ғылыми қауымдастыққа – тарихшыларға, этнографтар мен филологтарға XIX ғасырдағы батырлар мен билер институтын кешенді әрі жүйелі түрде зерттеу қажеттілігі туралы ұсыныспен жүгінеміз. 

Біздің бірінші ұсыныс жоғары оқу орындарында магистранттар мен PhD докторанттардың диссертациялық зерттеулеріне осындай аймақтық және тұлғалық тарихи тақырыптармен толықтыру қажеттілігімен байланысты. Бұл азаматтық қоғамды дамыту және ұлттық болмысты сақтау үшін аса маңызды. Оның үстіне, бұл жерден мемлекеттік басқару формаларының тікелей сабақтастығын анық көруге болады. Қазіргі тәуелсіз Қазақстандағы Ұлттық Құрылтайдың ұйымдастырылуы XVIII–XIX ғасырлардағы қазақ жиындарының дәстүрлерінен бастау алады. Ал тарихи билер соты мен Ақсақалдар кеңесі – бүгінде құқықтық өрісімізге сәтті енгізіліп жатқан қазіргі медиация институтының тікелей бастауы (ізашары). Даланың дәстүрлі билер соты жазалау мен мәжбүрлеуге емес, беделге, әділдікке және терең консенсусқа қол жеткізуге негізделген. Бұл қазіргі медиацияның философиясымен толық үндеседі. Қараман Тайшығара сияқты халық билерінің есімдерін қайта жаңғырта отырып, біз қазіргі демократиялық диалог пен дауларды сотқа дейін реттеудің негіздері ұлттық құқықтық мәдениетімізде терең тамыр жайғанын дәлелдейміз. 

Екінші ұсыныс қазақ халқының бай ауызша мәдениетімен байланысты. Біз жыраулық дәстүрдің қайта жаңғыруына, шешендік өнердің, бетпе-бет сұхбат мәдениетінің дамуына және есте сақтау қабілетін шыңдауға ықпал етуіміз керек. Интернеттің виртуалды кеңістігінде орасан зор уақыт өткізетін қазіргі жастарымыз көбіне тікелей тілдесу дағдылары мен сыни ойлау қабілетінен айырылып қалып жатады. Бұл бағыттағы пайдалы практикалық тәжірибе мектептер мен жоғары оқу орындарында қазірдің өзінде белсенді түрде жинақталуда: бүкіл ел бойынша студенттік конкурстар мен студенттік айтыстар сәтті өткізіліп келеді. 

Мектеп оқушыларымен жұмыс істеудің нақты тәжірибесі де өте өнегелі – мысалы, Әділбек Сариннің жетекшілігімен Ақтөбе облыстық халық шығармашылығы орталығы жанынан 2021 жылы ашылған «Ер Едіге» мектебінің қызметі. «Жырау шайы» және «Жыр сағаты» форматтарынан өткен жас орындаушылар көне эпостардың мыңдаған жолдарын, соның ішінде «Қырымның қырық батыры» монументалды циклін (1942 жылы Мұрын жыраудан академик Қ. Сәтбаев пен ақын М. Хакімжанова жазып алған 36 дастанды) жатқа айтады. 

Бұл тәжірибе жыраулық және айтыс дәстүрлерінің тірі екенін, олардың жастар арасында өте жақсы қабылданатынын және интернеттің клиптік ойлау жүйесін жеңуге көмектесетінін нақты дәлелдейді. Осындай этнопедагогикалық тәсілдерді мектепке дейінгі мекемелер мен балабақшаларға енгізу қажеттілігін атап өтеміз. 

Белгілі айтыскер әрі драматург Баянғали Әлімжановтың қазақ, ағылшын, орыс және түрік тілдерінде жарық көрген, балаларға бабалар даналығын ұғынықты етіп жеткізетін «Абылай хан мен батырлар» атты кітабының тәжірибесіне сүйену маңызды. Оның осы құнды тәжірибесін пайдалана отырып, мұндай тәрбие практикасын барлық өңірлердегі мектепке дейінгі жасқа экстраполяциялау қажет. 

Торғай өңірі үшін жалпыұлттық тұлғалармен бірге Тайшығара бидің өмір жолы мен мұрасы сондай жақын әрі ұғынықты үлгіге айналуы тиіс. Осылайша, тарихи есімдерді қайта жаңғырту – өз бойына ең маңызды миссияны жүктеген терең әрі қасиетті процесс. 

Қазіргі аға буын шынайы, бұрмаланбаған тарихи жады эстафетасын немерелері мен шөберелеріне табыстауға міндетті. Біз жастардың қолына конъюнктурадан, идеологиялық догмалардан және рулық тартыстардан таза, шынайы тарихты аманаттауымыз керек. Біздің бабамыз, сот биі Тайшығараның 200 жылдық мерейтойы Қазақстанның егемен болашағын дамыту үшін аса қажет ортақ тарихымызды зерттеудің тағы бір маңызды элементіне айналсын.

Ғалымбек ДОСАНОВ, 

Қараман Тайшығара бидің ұрпағы, 

Ұлттық қауіпсіздік органдарының ардагері, полковник