ДІН САУАТТЫЛЫҒЫ – РУХАНИ ҚАУІПСІЗДІК

Қазақ халқының дүниетанымында дін мен дәстүр егіз ұғым ретінде қалыптасты. Ғасырлар бойы халқымыз исламның адамгершілікке, сабырлылыққа, әділдікке үндейтін қағидаларын ұлттық салт-дәстүрімен үйлестіріп, ұрпағын имандылыққа тәрбиеледі. Сондықтан қазақ қоғамында дін ешқашан алауыздықтың емес, бірліктің, тәрбиенің және ізгіліктің негізі болды. Алайда бүгінгі жаһандану дәуірінде ақпарат ағынының күшеюі, түрлі діни ағымдардың интернет арқылы еркін таралуы діни сауаттылықтың маңызын бұрынғыдан да арттырып отыр.

Қазақтың ұлы ойшылы Абай Құнанбайұлы: **«Алланың өзі де рас, сөзі де рас»** деп, иманның мәнін терең философиялық тұрғыдан түсіндірген. Бірақ Абай үшін дін сыртқы рәсімдермен ғана өлшенген жоқ. Ол ең алдымен адамның жүрегіндегі әділдікпен, мейіріммен және ар-ұятпен байланысты болды. Ақынның қара сөздерін оқығанда, оның нағыз мұсылмандықты біліммен, ізгі мінезбен және адал еңбекпен байланыстырғанын көреміз. Бұл ой бүгінгі қоғам үшін де өзектілігін жоғалтқан жоқ.

Қазақтың тағы бір көрнекті ғұламасы Шәкәрім Құдайбердіұлы ар-ождан мәселесіне ерекше мән берді. Оның: **«Ар ілімі оқылмай, адам түзелмейді»** деген тұжырымы терең мағынаға ие. Шәкәрімнің пікірінше, адам қандай білім алса да, егер оның бойында ар, ұят және жауапкершілік болмаса, ол қоғамға пайда әкеле алмайды. Ал діннің негізгі мақсаты – дәл осы адам бойындағы ізгі қасиеттерді қалыптастыру.

ХХ ғасырдың басындағы көрнекті діни ағартушы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы да білім мен имандылықты қатар қойған. Ол халықты надандықтан арылуға, діни білімді дұрыс үйренуге шақырды. Оның еңбектерінде «ғылымсыз дін – әлсіз, ал имансыз ғылым – адамды тура жолға бастай алмайды» деген ойлар жиі кездеседі. Бұл бүгінгі күні де маңызын жойған жоқ. Себебі діни сауатсыздық көбіне адамның жалған ақпаратқа, радикалды көзқарастарға немесе дінді өз мүддесіне пайдаланатын адамдардың ықпалына түсуіне себеп болады.

Қазақтың ағартушысы Ахмет Байтұрсынұлы да ұлттың болашағын біліммен байланыстырды. Оның **«Білімді болуға – оқу керек, бай болуға – кәсіп керек, күшті болуға – бірлік керек»** деген сөзі тек зайырлы білімге ғана емес, рухани танымға да қатысты. Өйткені сауатты адам кез келген ақпаратты саралап, ақиқат пен жалғанды ажырата алады.

Бүгінде діни сауаттылық деген ұғым тек қасиетті кітаптарды оқу немесе діни рәсімдерді орындаумен шектелмейді. Ол – діннің мәнін түсіну, оның адамды қандай құндылықтарға тәрбиелейтінін білу, дәстүрлі дін мен радикалды идеологияның арасындағы айырмашылықты ажырата алу. Нағыз діни сауаттылық адамды өзгеге төзімді болуға, заңды құрметтеуге және қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінуге тәрбиелейді.

Өкінішке қарай, қазіргі ақпараттық кеңістікте дін туралы жалған мәліметтер жиі кездеседі. Әлеуметтік желілерде немесе бейресми платформаларда өзін дінтанушы ретінде таныстыратын адамдардың бәрі бірдей шынайы білім иесі емес. Кейбірі қасиетті ұғымдарды бұрмалап, жастарды қоғамнан оқшаулануға, дәстүрден безінуге немесе радикалды көзқарастарды қабылдауға үндейді. Мұндай жағдайда діни сауаты төмен адам олардың сөзіне сеніп қалуы мүмкін. Сондықтан діни білімді тек сенімді дереккөздерден, білікті мамандардан және ресми діни мекемелерден алу аса маңызды.

Қазақ халқы ешқашан дінді ұлттық құндылықтарға қарсы қойған емес. Керісінше, үлкенді құрметтеу, ата-ананы сыйлау, көршіге қамқор болу, жетім-жесірге көмектесу, адал еңбек ету сияқты қасиеттердің барлығы әрі ұлттық дәстүрде, әрі ислам құндылықтарында үндесіп жатыр. Сондықтан халқымыз «иманды адам» дегенде тек құлшылық ететін адамды емес, мінезі көркем, сөзіне берік, елге пайдалы азаматты айтқан.

Діни сауаттылықтың тағы бір маңызды қыры – қоғамдағы тұрақтылықты сақтау. Тарихқа көз жүгіртсек, діни алауыздық салдарынан көптеген мемлекеттер ауыр сынақтарға тап болған. Ал дінді дұрыс түсінген қоғамда өзара құрмет, төзімділік және бейбітшілік орнығады. Сондықтан діни сауаттылық – тек жеке адамның мәселесі емес, ұлттық қауіпсіздіктің де маңызды құрамдас бөлігі.

Бұл ретте отбасының рөлі ерекше. Баланың алғашқы ұстазы – ата-анасы. Егер отбасында мейірім, адамгершілік, адалдық пен ізгілік дәріптелсе, бала да сол құндылықтарды бойына сіңіреді. Кейін мектеп пен жоғары оқу орындары осы тәрбиені біліммен толықтырады. Ал қоғамдағы беделді ғалымдар мен дін қайраткерлері жастарға дұрыс бағыт-бағдар беруі тиіс.

Қазақ ғұламалары қалдырған мұраға үңілсек, олардың ешқайсысы дінді қатігездікпен немесе өшпенділікпен байланыстырмаған. Керісінше, Абай да, Шәкәрім де, Мәшһүр Жүсіп те адамды ең алдымен білімге, арға, әділдікке және сабырға шақырды. Олар үшін имандылықтың өлшемі – адамның сөзі мен ісінің бірлігі, халыққа пайдасы және адал өмір сүруі болды.

Бүгінгі қоғамға дәл осындай ұстаным қажет. Себебі діни сауаты жоғары адам өзгенің сеніміне құрметпен қарайды, қоғам заңдарын сақтайды, жалған ақпаратқа ермейді және өз әрекетінің жауапкершілігін сезінеді. Мұндай азаматтар көбейген сайын қоғамдағы татулық та нығая түседі.

Қорытындылай айтқанда, дін сауаттылығы – тек діни білімнің жиынтығы емес, ол адамның рухани мәдениетін, азаматтық жауапкершілігін және өмірлік ұстанымын қалыптастыратын маңызды құндылық. Қазақ ғұламалары қалдырған өнегелі мұра бүгінгі ұрпаққа да жол көрсетіп тұр. Сол мұраны терең танып, дәстүрлі рухани құндылықтарды сақтай білгенде ғана біз ұлттық бірлікті нығайтып, рухани тұрғыдан кемел қоғам қалыптастыра аламыз.

Қазақ үні