Жасыл экономика және газдандыру: Қазақстанның тұрақты дамуына бастар негізгі бағыттар

Әлемдік экономика көміртегі шығарындыларын азайту, энергия тиімділігін арттыру және табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану бағытында түбегейлі өзгерістер кезеңіне қадам басты. Бұл үрдіс Қазақстан үшін де өзекті. Экономикасының едәуір бөлігі көмірсутек ресурстарына сүйенетін еліміз үшін «жасыл экономикаға» көшу экологиялық талаптарды орындау ғана емес, сонымен бірге жаңа инвестициялар тартудың, өңірлердің дамуын жеделдетудің және халықтың өмір сапасын арттырудың маңызды тетігіне айналып отыр.

Қазақстан «Жасыл экономикаға көшу тұжырымдамасын» қабылдағаннан бері жаңартылатын энергия көздерін дамытуға, энергия тиімділігін арттыруға және табиғи газ инфрақұрылымын кеңейтуге жүйелі түрде көңіл бөліп келеді. Соңғы жылдары бұл бағыттағы жұмыстар нақты нәтижелер бере бастады.

Энергетика министрлігінің мәліметіне сәйкес, 2024 жылдың қорытындысында Қазақстанда жаңартылатын энергия көздерінен өндірілген электр энергиясының үлесі 6,43 пайызға жетті. Бұл 2020 жылғы 3 пайыздық көрсеткішпен салыстырғанда екі еседен астам жоғары. Бүгінде республикада жалпы қуаты 3 ГВт-тан асатын 154 жаңартылатын энергия нысаны жұмыс істейді. Оның ішінде 63 жел электр станциясы, 46 күн электр станциясы, 42 шағын су электр станциясы және 3 биогаз кешені бар. 2024 жылы аталған нысандар 7,58 млрд кВт/сағаттан астам электр энергиясын өндірді.

Дегенмен, бұл көрсеткіштердің өсуі Қазақстан энергетикасының толықтай «жасыл» сипатқа көшкенін білдірмейді. Елдегі электр энергиясының негізгі бөлігі әлі де көмір станцияларында өндіріледі. Сондықтан жаңартылатын энергия көздерін дамыту дәстүрлі энергетикадан бірден бас тартуды емес, энергия көздерін әртараптандыруды көздейді. Бұл – энергетикалық қауіпсіздікті сақтай отырып, атмосфераға таралатын зиянды қалдықтарды біртіндеп қысқартудың ең тиімді жолы.

Осы тұрғыдан алғанда табиғи газдың рөлі ерекше. Газ көмірге қарағанда экологиялық тұрғыдан әлдеқайда таза отын саналады. Электр энергиясын өндіру кезінде көмірмен салыстырғанда көмірқышқыл газы мен қатты бөлшектердің шығарылуы едәуір төмен болады. Сондықтан көптеген мемлекеттер жаңартылатын энергияға толық көшкенге дейін газды өтпелі кезеңнің негізгі энергия көзі ретінде қарастырады.

Қазақстанда газдандыру қарқыны соңғы он жылда айтарлықтай артты. Ресми мәлімет бойынша, 2015 жылы ел халқының небәрі 42,98 пайызы ғана табиғи газға қол жеткізсе, 2024 жылдың соңында бұл көрсеткіш 62,4 пайызға жетіп, шамамен 12,6 миллион адам табиғи газды пайдалану мүмкіндігіне ие болды. Бұл көрсеткіш магистральдық газ құбырларының салынуы мен өңірлік инфрақұрылымның кеңеюінің нәтижесі болып табылады.

Газдандырудың әлеуметтік тиімділігі ең алдымен халықтың тұрмыс сапасынан байқалады. Табиғи газға қосылған елді мекендерде көмір тасу, күл шығару сияқты тұрмыстық қиындықтар азаяды, үй ішіндегі ауа сапасы жақсарады. Сонымен қатар атмосфераға бөлінетін зиянды қалдықтардың көлемі қысқарып, ірі қалалардағы экологиялық жағдайдың жақсаруына ықпал етеді.

Экономикалық тұрғыдан да газдандырудың маңызы зор. Газ желілерінің тартылуы жаңа өндірістердің ашылуына, шағын және орта бизнестің дамуына, өңдеу өнеркәсібінің кеңеюіне мүмкіндік береді. Инвесторлар үшін инженерлік инфрақұрылымы дамыған өңірлердің тартымдылығы артады. Бұл өз кезегінде жаңа жұмыс орындарының құрылуына және жергілікті бюджет кірістерінің өсуіне әсер етеді.

Алайда жасыл экономикаға көшу тек энергетикамен шектелмеуі тиіс. Бұл – ауыл шаруашылығы, көлік, құрылыс, қалдықтарды қайта өңдеу, су ресурстарын басқару және өнеркәсіп салаларын қамтитын кешенді процесс. Қазақстанның Ұлттық статистика бюросы жасыл экономика көрсеткіштерін тұрақты түрде жариялап келеді. Олардың қатарында энергия сыйымдылығы, жаңартылатын энергия үлесі, су тиімділігі, қалдықтарды қайта өңдеу деңгейі және көмірқышқыл газының өнімділігі сияқты маңызды индикаторлар бар. Мұндай көрсеткіштер мемлекеттік саясаттың тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді. 

Алдағы жылдары Қазақстан алдында бірнеше маңызды міндет тұр. Біріншіден, жаңартылатын энергия көздерінің үлесін ұлғайту үшін электр желілерін жаңғыртып, энергия сақтау жүйелерін дамыту қажет. Екіншіден, газдандыру жобаларын барлық өңірде теңгерімді жүзеге асыру маңызды. Үшіншіден, энергия тиімділігін арттыру арқылы өндірістегі және тұрғын үй секторындағы энергия шығындарын қысқарту қажет.

Қорытындылай айтқанда, жасыл экономика мен газдандыру бір-біріне қарсы емес, қайта өзара толықтыратын бағыттар болып табылады. Газдандыру қысқа және орта мерзімде экологиялық жүктемені азайтуға мүмкіндік берсе, жаңартылатын энергия көздері ұзақ мерзімді тұрақты дамудың негізін қалыптастырады. Қазақстан осы екі бағытты үйлестіре отырып, экономикалық өсімді сақтап қана қоймай, экологиялық қауіпсіз әрі бәсекеге қабілетті мемлекет ретінде қалыптасуына нақты мүмкіндік алады.