БҰҰ-дағы тұңғыш тұрақты өкіл

АРЫСТАНБЕКОВА Ақмарал Хайдарқызы – Қазақ КСР-інің экс-Сыртқы істер министрі, Біріккен Ұлттар Ұйымы жанындағы Қазақстан Республикасының тұңғыш Тұрақты Өкілі

Дипломатия дегеніміз сөзбен майдан ашатын, қарусыз шайқас жүргізетін нәзік те күрделі өнер. Мұнда әр сөздің салмағы, әр қимылдың мәні бар. Тарих сахнасында осы өнердің тізгінін ұстаған тұлғалар аз емес, алайда олардың арасында өз ұлтының атынан әлемге алғаш үн қатқан, тыңнан жол салған жандар саусақпен санарлық. Арыстанбекова Ақмарал Хайдарқызы осындай тұлғалардың бірегейі.

Оның есімін атаған сайын «тұңғыш», «алғашқы», «бірінші» деген сөздер еріксіз тілге оралады. Қазақ КСР-інің тарихындағы Сыртқы істер министрі болған тұңғыш әйел, тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Елшісі, еліміздің тарихындағы алғашқы әйел-Елші, Біріккен Ұлттар Ұйымы жанындағы Қазақстан Республикасының тұңғыш Тұрақты Өкілі. Осынау биік мәртебелердің бәрі бір ғана адамның басына бұйырып, өміріне сыйып, оны қазақ дипломатиясының дарабоз майталманына айналдырды. Ер адамдар басым саланы – дипломатия жолын – ұзақ жылдар бойы «әйелдерге тыйым салынған аймақ» деп санап келген заманда ол өзіне дейін ешкім таптамаған соқпақпен жүріп өтті.

Ақмарал Хайдарқызы 1948 жылдың 12 мамырында Алматы қаласында дүниеге келді. Арғын тайпасы Тобықты руынан тарайтын оның тегінде ғылым мен қоғам қызметіне құштарлық ананың сүтімен дарыған сияқты. Әкесі Хайдар Арыстанбеков ғалым-агроном, экономика ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі болды. Ол Қазақ КСР ауыл шаруашылығы министрі қызметін атқарып, Қазақ ұлттық аграрлық университетін екі онжылдыққа жуық басқарды. Анасы – Аспазия Жакипова заң ғылымдарының кандидаты атағын алған тұңғыш қазақ әйелі. Ол мемлекет және құқық теориясы мен тарихы кафедрасын меңгеріп, қазақтың дәстүрлі отбасы құқығын зерттеуге ден қойды. Осындай зиялы ананың сабырлы парасаты мен білімді әкенің мемлекеттік істегі табандылығы кейін министр болған дипломаттың бойынан бір кісідей табылса, оған таңғалуға болмайды. «Тәрбиенің тамыры – отбасында» деп философ, ойшыл, данагөй ақынымыз Абай Құнабаев айтқандай, жас қыз Ақмаралдың бойындағы бүгінгі тектілік пен тәлімді тәрбие өзінің бақытты балалық шағы өткен отбасынан бастау алып, кейінге өміріне мәңгілік сарқылмас нәр берді. 

Кеңес заманында мектеп бітірген қазақ қызы С.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің химия факультетіне оқуға түсті. Ол университетті 1971 жылы үздік бітіріп, полимерлерді зерттеу ісіне бойлады. Жас ғалым 1974 жылы аспирантураны тәмамдап, химия ғылымдарының кандидаты атағын қорғап шықты. Кандидаттық диссертациясы органикалық қосылыстар қоспаларын сутектендірудің кинетикасы мен таңдамалылығына арналды. Содан кейін осы университетте кіші, аға ғылыми қызметкер болып, ғылыми ізденісін жалғастырды.

Алайда, тағдыр оны зертхана төрінен мүлде басқа жолға бастап әкеткендей болды. Дәл химия ғылымынан бастау алған бұл өмір жолы кейіннен мемлекет мүддесін қорғайтын, әлем алдында ел атынан сөз сөйлейтін биік сүрлеуге ұласты. Университетті бітіріп, 1974 жылы химия ғылымдары ғылым кандидаты атағын қорғаған Ақмарал Хайдарқызы 1978 жылға дейін Қазақ мемлекеттік университетінің зертханасында кіші, кейін аға ғылыми қызметкер болып еңбек етті. Полимерлер химиясын зерттеп жүрген жас ғалымның алдында академиялық саладағы кәдімгі ұзақ жол ашылып тұрғандай еді. Алайда оның болашағы басқаша саяси қызмет пен халықаралық қатынастар саласында өрбіді.

Сол кездегі қоғамдық өмірдің заңдылығына сай оның жолы жастар ұйымы арқылы өрге басты. Қазақстан Лениндік Коммунистік Жастар Одағы Орталық комитетінде бөлім меңгерушісі болып, ғылыммен айналысатын жастармен жұмыс жүргізді. 1981 жылдан 1983 жылға дейін осы Орталық комитеттің хатшысы қызметін атқарды. Кейіннен өзі еске алғандай, жастар ұйымындағы жұмыс оған саяси қызметтің алғашқы тәжірибесін берді, бұл тәжірибе келешекте мансабының ширай түсуіне көп септігін тигізді.

1983 жылы оның дипломатиялық жолының алғашқы баспалдағы басталды. Дәл сол жылы ол Шет елдермен достық және мәдени байланыс жөніндегі Қазақ қоғамы Президиумы Төрағасының орынбасары болып тағайындалды, бір жылдан соң, 1984 жылы осы қоғамды басқарды. Жеті жылға жуық уақыт ол шетелдермен мәдени және гуманитарлық байланыстарды нығайтумен айналысты. Сыртқы саясатпен тікелей байланысы болмаса да, басқа елдердің өкілдерімен тіл табысу, ортақ мүддені тауып, ынтымақ орнату ісі болашақ дипломатты алдағы биік міндеттерге дайындап жатты.

Осы жылдары Шет елдермен достық және мәдени байланыс жөніндегі Қазақ қоғамы делегацияларын бастап шет елдерге жиі шықты. Грекияға ұйымдастырылған үлкен сапар оның замандастарының есінде ұзақ сақталды. «Қара полковниктер» төңкерісінен кейінгі дүрбелеңі басылмаған елде делегация мүшелері елдің көптеген қалаларында болып, ежелгі Фермопил шатқалына дейін барды. Достық пен ынтымақ идеясын насихаттаған сол сапарларды Ақмарал Хайдарқызы жастар ұйымынан жұққан жігерімен ұйымдастырғанын серіктері кейіннен жылы сезіммен еске алды.

1989 жылдың күзінде Ақмарал Хайдарқызының өмірінде үлкен бетбұрыс болды. Ол дипломатиялық қызметке біржола келіп, сол жылдың қараша айында Қазақ КСР Сыртқы істер министрі лауазымына тағайындалды. Республика тарихында бұл лауазымды әйел адамның иеленуі сирек жайт еді. Бұл мәртебе тек сол заман үшін емес, өкінішке қарай, бүгінгі күн үшін де сирек кездесетін оқиға екені рас. Әрине, Сыртқы істер министрі болып тағайындалу оңайға түскен жоқ. Кейіннен берген сұхбаттарының бірінде ол сол кездегі көңіл күйін ашық айтқан. Әйелдер үшін дипломатия жабық сала болып саналатынын, бұл өріске әйел адамды жолатпауға тырысатынын жасырмаған. Дегенмен, Кеңес Одағында Александра Коллонтай, Зоя Новожилова, кейіннен Қырғыз Республикасынан Роза Отунбаева тәрізді тұңғыш әйел-елшілер мен министр шыққан соң мұздың жібігенін атап өткен. Оның шешімді түйіні нақты болды: бүгінгі заманда мемлекеттік және қоғамдық қызметте әйелдерге жабық ешқандай сала болмауы керек.

Сыртқы саясат өнерінің қыр-сыры мен нәзік иірімдерін Ақмарал Хайдарқызы Кеңес Одағының үш Сыртқы істер министрімен қатар жұмыс істей жүріп меңгерді. Эдуард Шеварднадзе, Александр Бессмертных және Сергей Лавровпен иық тіресе еңбек ету оған бұл саланың тереңіне бойлауға мол мүмкіндік берді. Қысқа уақыттың ішінде сан салалы істерді жауапкершілікпен атқарып, өзінің біліктілігін танытқан жас министрге жоғары баға берілді. 1990 жылдың 10 тамызында КСРО Президенті Михаил Горбачев оған 1-сыныпты Төтенше және Өкілетті Елші атты дипломатиялық рангты табыстады. Бұл рангты иелену оның сыртқы саясаттағы салмағының қаншалықты артқанын көрсетті.

Министр ретінде ол халықаралық алаңда басқа мемлекеттермен жиі араласып, мол тәжірибе жинай бастады. 1990 жылы кеңестік делегация құрамында БҰҰ Бас Ассамблеясының 45-сессиясына алғаш қатысып, осы беделді ұйымның жұмыс бағыттарымен жақын танысты. Кейін Қазақстан үшін тарихи маңызға ие болатын осы ұйыммен оның алғашқы байланысы дәл осылай басталды. Сол жылдары жинаған тәжірибе тәуелсіздік таңы атқанда туған еліне қызмет етуге берік дайындық болды.

1991 жылдың желтоқсанында Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялады. Бұл елдің тарихындағы ең қуанышты сәттердің бірі болды, алайда жаңа мемлекеттік құрылымы қалыптаса бастаған тұста Ақмарал Хайдарқызы үшін жеке тағдыр сынағы да қатар келді. Жаңа үкімет құрамында ол Сыртқы істер министрі лауазымын сақтай алмады. Ондаған жыл сыртқы саясат саласына қызмет еткен дипломат-әйел үшін бұл оңай сын болмағаны анық. Дегенмен, оның дипломатиялық жолы бұл жерде үзілген жоқ. Алдында одан да биік міндеттер тұрды, ол Нью-Йоркке аттанып, Қазақстанды Біріккен Ұлттар Ұйымында таныстыру ісіне кірісті.

Тәуелсіздік туралы декларацияға қол қойылғаннан кейін небәрі екі күн өткенде Президент Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанды БҰҰ-ға кіргізу дайындығын жүргізу тапсырмасын беріп, Ақмарал Хайдарқызын Нью-Йоркке аттандырды. 1991 жылдың желтоқсанынан бастап 1992 жылдың сәуіріне дейін Ақмарал Хайдарқызы Біріккен Ұлттар Ұйымы жанындағы Ресей Федерациясы Өкілдігінің аға кеңесшісі болып, сол арқылы Қазақстан Республикасының өкілі қызметін атқарды. Бұл да жас мемлекет үшін аса жауапты жұмыс еді. Жас мемлекеттің әлемдік ұйымдағы тұңғыш үні осылай естіле бастады. 1991 жылдың 31 желтоқсанында БҰҰ Бас хатшысына Қазақстанның мүшелікке өтініші тапсырылды. Өтініш Қауіпсіздік Кеңесінде қаралып жатқан уақытта Ақмарал Хайдарқызы тыным таппай еңбек етті. Ол ұйымға мүше мемлекеттердің өкілдерімен бірінен соң бірімен кездесіп, тәуелсіздігін енді ғана жариялаған жас елдің саясаты мен ұстанымдарын түсіндірумен болды. Жаңа мемлекетті танымайтын, оның саяси бағытынан хабарсыз дипломаттарға Қазақстанның еркіндік пен бейбітшілікке негізделген жолын жеткізу оңайға түскен жоқ. Осы сапардан басталған Ақмарал Хайдарқызының тынымсыз еңбегінің жемісі ұзаққа созылған жоқ. Қазақстан Республикасы 1992 жылы 2 наурызда әлемдік ұйым БҰҰ-ға мүшелікке қабылданды.

Иә, 1992 жылдың 2 наурызы Ақмарал Хайдарқызының өміріндегі ең жарқын күн болды. Сол күні Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 46-сессиясында ол Президент пен халық атынан сөз сөйледі. Осы тарихи отырыста Қазақстан Республикасы әлемдік ұйымның толыққанды мүшесі, 168-мемлекеті болып қабылданды. Жас тәуелсіз елдің еркін де демократиялық мемлекет ретінде дүниежүзілік қауымдастыққа қосылуы оның ғұмырындағы ең мағыналы сәт болып қалды. Дәл сол күні Нью-Йорктегі БҰҰ штаб-пәтерінің алдында Қазақстанның көк туы желбіреді. Туды Бас хатшы Бутрос Бутрос-Гали мен Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова бірге көтерді. Әлемдік ұйымның басшысы жас республиканың туын қазақ қызымен қатар тұрып көтеруі тәуелсіз елдің шежіресіне жазылған көрікті сурет болып Қазақстан дипломатиясының тарихына енді.

Сол сәтте басынан кешкен сезімін Ақмарал Хайдарқызы кейіннен ерекше толғаныспен есіне алады. Ең алдымен, ол еліне, халқына деген зор мақтаныш сезінгенін, мемлекетінің тәуелсіздік алып, халықаралық қауымдастыққа қабылданғанына шексіз қуанғанын жасырмады. Сөзбен жеткізу қиын осы шаттықпен қатар иығына жүктелген жауапкершіліктің салмағын да терең сезінгенін тебіреніспен айтты. Жас мемлекеттің атынан сөз сөйлеу оңай міндет емес еді. БҰҰ-ға жаңа мүшеліктің мәні Ақмарал Хайдарқызы үшін рәсіммен шектелген жоқ. Оның түсінігінде бұл оқиға елдің мемлекеттік егемендігі мен тәуелсіздігінің халықаралық деңгейде мойындалуын білдірді. Сол күннен бастап БҰҰ Қазақстанның тәуелсіздігінің кепіліне айналды, ал жас ел халықаралық құқықтың толыққанды субъектісі ретінде танылды.

Осы қажырлы еңбектің нәтижесі мен жемісі 1992 жылдың 15 сәуірінде келді. Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекова Біріккен Ұлттар Ұйымы жанындағы Қазақстан Республикасының тұңғыш Тұрақты Өкілі болып тағайындалды. Бұл лауазым оның саналы ғұмырының ең жарқын белесіне айналды. Содан кейінгі тарихи оқиғалардың әрқайсысын Ақмарал Хайдарқызы бүге-шігесіне дейін айтып бере алады. Қазақстанның тең құқылы мемлекет ретінде қатысқан Бас Ассамблеяның 47-сессиясы, Мемлекет басшысының Америкаға жасаған тұңғыш сапары, 5 қазанда егемен елдің Президенті БҰҰ мінберінен баяндама жасаған күн оның есінде мәңгі сақталып қалды. Осы уақыттың ішінде ол үлкен Джордж Буш, Мадлен Олбрайт, Билл Клинтон, Генри Киссинджер сынды Американың беделді саяси тұлғаларымен жиі бас қосып, салмақты әңгімелер құрды. БҰҰ-ның 49-сессиясында қабылданған 295 қарардың 20-сына Қазақстан бірлескен автор ретінде қатысты. Жауапкершілігі ауыр осынау ауқымды жұмыстың басы-қасында Ақмарал Хайдарқызының өзі тұрды.

Қазақстан атынан көтерілген алғашқы үлкен ұсыныстардың бірі Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңес болды. Бұл бастаманы Президент 1992 жылдың 5 қазанында БҰҰ мінберінен жариялады. Мемлекет басшысының сөзінен кейін Ақмарал Хайдарқызы осы ұсыныстың мәнін түсіндіретін меморандум дайындау ісін тікелей өз қолына алды. Дайын құжатты ұйымға мүше барлық мемлекеттерге таратып, бастаманың мазмұнын жеткізді. Азияда саяси мүдделердің әртүрлілігіне қарамастан ортақ қауіпсіздік жүйесі болмағандықтан, бұл ұсыныс жалпы қолдау тапты. 

Теңізге тікелей шыға алмайтын Орталық Азия елдерінің мүддесі де оны бей-жай қалдырмады. 1993 жылы Бас Ассамблеяның 48-сессиясында Қазақстан осындай елдердің экономикалық және транзиттік-көліктік әлеуетін дамытуға жәрдемдесу туралы қарар ұсынды. Кейінгі жылдары бұл жұмыс ұйымның маңызды бағыттарының біріне айналып, теңізге шыға алмайтын мемлекеттердің әлемдік нарыққа жол ашуына септігін тигізді. Бүгінде осы бастама тек Орталық Азияны емес, Африканы да қамтиды.

Семей ядролық сынақ алаңынан 42 жыл бойы зардап шеккен өңірге халықаралық көмек көрсету туралы қарар да оның қажырлы дипломатиялық еңбегінің жемісі болды. Бұл шешім жас мемлекеттің табанды күшімен қабылданды. Ядролық қарусыздану мәселесі Қазақстанның халықаралық беделін көтерген басты бағыт болды. Семей полигонының жабылуы және әлемдегі төртінші ядролық әлеуеттен өз еркімен бас тартуы жаһандық қауіпсіздік пен тұрақтылықты нығайтуға қосылған салмақты үлес ретінде БҰҰ-да жоғары бағаланды. Бұл ұстанымды әлемге таныту жолында Ақмарал Хайдарқызы көп еңбек сіңірді. 1994 жылы Бас Ассамблея Қазақстанның ядролық қарусыздану саласындағы күшін атап өткен бірнеше қарар қабылдады. 

Нью-Йорктегі қызметімен қатар 1996 жылдан бастап Ақмарал Хайдарқызы тағы бір елдегі сыртқы саясат ісін қоса арқалады. Сол жылдың қазанынан бастап ол Қазақстан Республикасының Куба Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қота атқарушы болды. Кариб теңізіндегі бұл аралмен дипломатиялық байланыс орнату оның мойнына түскен тағы бір жауапты міндет еді. БҰҰ жанындағы Қазақстанның Тұрақты Өкілі болып Ақмарал Хайдарқызы сегіз жыл үздіксіз еңбек етті. Оның 4 жылында Ақмарал Хайдарқызы Қазақстан Республикасының Кубадағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін де қоса атқарды. Осы кезең оның дипломатиялық жолының ең жемісті шағы болды. Жас мемлекеттің әлемдік ұйымдағы ұстанымын таныту, оның мүддесін қорғау және нақты бастамаларын алға жылжыту ісінде ол қажырлы еңбек етіп, өзінің нағыз майталман дипломат екенін көрсетті.

БҰҰ-дағы сегіз жылдық қызметін абыроймен аяқтаған соң, оның дипломатиялық қызмет жолы Еуропаға бұрылды. 1999 жылдан 2003 жылға дейін ол Франциядағы Қазақстан Республикасының Төтенше және Өкілетті Елшісі болды, әрі осы уақытта ЮНЕСКО жанындағы Тұрақты Өкілі лауазымын қоса атқарып, қатар жүргізді. Парижде өткен жылдарында ол саяси және экономикалық байланыстармен бірге мәдени қарым-қатынасқа да ерекше көңіл бөлді.

Дәл осы тұста оның еліне сіңірген бір ұмытылмас еңбегі бар екенін айта кеткеніміз жөн. Париждегі Шығыс тілдері мен өркениеті ұлттық институты мен мұрағаттарында сақталған белгілі қоғам қайраткері Мұстафа Шоқай туралы құнды деректер мен мәліметтерді елге қайтару ісіне ол көп жәрдем берді. Кедендік және қаржылық қиындықтары шешілген бұл маңызды жазбалар 2001 жылы Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығына орай ел Президентінің қолына тапсырылды. Ұлт тарихы үшін баға жетпес осы мұраны отанына жеткізу мәдени дипломатияның жарқын үлгісі болды.

Ақмарал Хайдарқызының дипломатия жолындағы тағы бір жарқын ісі – әйел-дипломаттарды қолдауға арналды. Әлемдік келіссөздер үстелінде әйел адамға орын алу қаншалықты қиын екенін жақсы білгендіктен, ол осы саладағы әйелдердің рөлін нығайту үшін қолынан келгеннің бәрін жасады. БҰҰ-дағы жұмысы жылдарында Халықаралық әйелдер күніне орай Нью-Йоркте әйел-елшілер мен Ұйым қызметкерлерінің жыл сайынғы кездесулерін өткізуді бастады. Бұл бас қосулар тең жалақы, мансаптық өсу және әйелдердің жаһандық шешім қабылдауға қатысуы тәрізді сұрақтарды талқылайтын маңызды алаңға айналды. 1999 жылы Францияға Төтенше және Өкілетті Елші болып барған соң, осы дәстүрді Парижге де көшіріп, әйел-елшілер мен халықаралық ұйым өкілдерінен құралған осындай топ ұйымдастырды.

Ақмарал Хайдарқызы жай ғана «тұңғыш» атануымен тарихта қалған жоқ. Оның ең мәнді еңбегі сонда, ол елімізде өзінен кейінгі келе жатқан қазақстандық дипломат әйелдер толқынына соны соқпақ салып, жол көрсетті. Дипломатияда жалғыз әйел болып қалмауға тырысты, жас буын әйел-дипломаттар барын басшылардың есіне салып отырды. Соның арқасында Мадина Жарбосынова, Айгүл Құспан, Раушан Есболатова, Гүлсара Арыстанқұлова, Жанна Сағынова сынды әйел-елшілердің жаңа толқынының алдынан даңғыл жол ашылды.

Биік мемлекеттік саяси лауазымдарды адал, әрі жауапкершілікпен атқара жүріп, Ақмарал Хайдарқызы ғылыммен айналысып, дипломатия тарихын зерттеуден де қол үзген жоқ. Дипломатиялық жұмыста жинаған мол тәжірибесін ол жас ұрпаққа беруге бет бұрды. 2004 жылы «Қазақстан және Біріккен Ұлттар Ұйымы: тарихы, мәселелері және келешегі» тақырыбында тарих ғылымдарынан докторлық диссертациясын қорғады. Ғылыми атақты иеленіп қана қоймай, осы жолға беріле кірісіп, Ақмарал Хайдарқызы бірнеше кітаптың авторы атанды. Оның «Проблемы разоружения и международной безопасности» атты оқу құралы, 2008 жылы жарық көрген «Экономика, основанная на знаниях», 2007 жылы шыққан «Глобализация: история, динамика, аспекты, грани, перспективы» атты монографиялық еңбектері бар. Саналы ғұмырында талай қызметтің тұтқасын ұстап, елдің сыртқы саясатының шекарасы берік қалануына зор еңбек сіңірді. Оның ғылым жолындағы ізденісіне академик Аманжол Қошанов жоғары баға береді. Ғалымның айтуынша, Ақмарал Хайдарқызының ғылыми жұмысы өте сәтті өрбіді, ол ғылым докторы ретінде Қазақстанның дипломатиялық қызметінің ғылыми негізін табысты қалап, елді халықаралық қатынастардың егемен мүшесі ретінде таныта білді. Талай мінберде тайсалмай сөз сөйлеп, ел мүддесі үшін аянбай еткен оның еңбегі келешек ұрпаққа өшпес өнеге. Қайсар қазақ қызының сыртқы саясаттағы жұлдызы жарқырап, абырой биігіне көтерілуі өзінің өлшеусіз еңбегі мен табандылығының жемісі.

Бүгінде Ақмарал Арыстанбекова әль-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде «Әлемдік саясат», «Жаһандану», «Жаһандану дәуіріндегі Қазақстан мен БҰҰ» атты үш авторлық курсын ұстаздар мен студенттер үшін оқиды. Оның сабақтарының құндылығы сонда, студенттер теорияны оқып қана қоймай, халықаралық дипломатияның тәжірибесі туралы тікелей өз ұстазынан естиді. Ақмарал Хайдарқызы алты монографиялық жинақ пен елуден астам ғылыми жұмыстың авторы. Жаһандану, халықаралық қатынастар және БҰҰ жұмысына арналған еңбектері отандық және шетелдік басылымдарда, оның ішінде ағылшын мен француз тілдерінде жарық көрді. Постсоветтік елдер арасында тәуелсіз Қазақстанның әлемдік саясаттағы орны мен рөлін зерттеген тұңғыш практик-дипломат ретінде ол халықаралық қатынастар ғылымында өзіндік соны жол салды.

Ақмарал Хайдарқызының еліне сіңірген қажырлы еңбегі мемлекет тарапынан лайықты бағаланды. 1996 жылы ол «Құрмет» орденімен наградталса, 2018 жылы 2-дәрежелі «Достық» орденіне ие болды. 2008 жылы оған «Қазақстан Республикасының сыртқы істеріне қосқан үлесі үшін» Нәзір Төрекұлов атындағы медаль табысталды. Осыған қоса «Қазақстан Тәуелсіздігіне 25 жыл» мерейтойлық медалімен марапатталды. 2018 жылы Алматы қаласының Құрметті азаматы атағын алды.

Оның еңбегінің мемлекет тарапынан мойындалуы 75 жылдық мерейтойында да көрінді. Президент Архивінде осы белеске орай арнайы шара ұйымдастырылып, Президент Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың жылы құттықтауы оқылды. Жиналғандар оның тәуелсіз елдің сыртқы саясатының қалыптасуына қосқан зор үлесін атап өтті. 2002 жылы «UN Chronicle» халықаралық басылымына жазған мақаласында ол өз ұстанымын бір ауыз сөзбен түйіндеген екен. Дипломатия деген тек ерлерге сеніп тапсыруға тым маңызды сала деген ойы бүгінгі күні де өзектілігін жойған жоқ. Қақтығыстар көбейіп, келіссөздер күрделене түскен дүниеде мәмілеге келу үстеліндегі әйелдердің үні бұрынғыдан да маңызды, әрі жетекші күшке ие екенін атап өтті.

Ақмарал Хайдарқызының өмір жолына қарап отырып, көз алдыңа қазақ қызының асыл да қайсар бейнесі келеді. Қазіргі Қазақстан аумағын сан ғасырлар бұрын мекендеген Сақ ханшасы Тұмар ханым дала төсінде ұлы елдің тізгінін ұстап, өз ұлтының тағдырын өзі шешсе, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан осы батырлық пен ерліктің от шоғын Ақмарал Хайдарқызы XX ғасыр мен XXI ғасырдың тоғысында әлемдік мінберге алып шықты. Ұлы Отан соғысының от-жалынында ержүректігімен елді сүйсінткен Мәншүк пен Әлия, аспан төсінен жау бекінісіне зіл бұлттай ойран салған Хиуаз сынды қазақтың жүрекжұтқан батыр қыздарының рухы оның бойынан да табылды. Сол қаһарман қыздар ұрыс даласында қан майданда жау оғына кеудесін тосса, Ақмарал Хайдарқызы бейбіт заманда саяси майданда ел мүддесін қорғап, сөзін қылыштай суырып, ұстанымын қалқандай тосты. Ол әлем картасында жаңа пайда болған тәуелсіз елдің тәй-тәй басқан алғашқы қадамындағы тағдырын шешетін шешімдердің басы-қасында жүрді. БҰҰ-ның биік мінберінен әлемнің күштілерімен теңдей сөйлесіп, кішіреймей, басын имей, өз ұлтының абыройын асқақ та жоғары ұстады. Ол қазақ халқының ғасырлар бойы бабадан балаға жалғасып келе жатқан ұлы қаһармандық арнасына жаңа леп қосқан, сол мәңгілік тізбектің алтын буыны болып қала береді. Ақмарал Хайдарқызы Арыстанбекованың есімі дипломатия тарихында ғана емес, бүкіл еліміз тарихында қазақтың қайсар қыздарының шежіресінде Тұмардың, Мәншүктің, Әлияның, Хиуаздың есімдерімен қатар тұрып, ұрпаққа мақтан, келешекке мәңгілік мұра болып алтын әріптермен жазылары сөзсіз.

Иә, бодандықтан жаңа арылған елдің әлемге өзін таныту жолында қаншама тер төккен, әлемдік мінберде ел мүддесін қорғап, тайсалмай сөз сөйлеген қайсар қазақ қызының өмірі бүгінгі ұрпаққа өшпес өнеге. Ел игілігі үшін жасаған еңбегі мен ғылым жолындағы ізденісі қазіргі жалынды жастарды жігерлендіреді. Осындай дипломатия дарбозы Ақмарал Хайдарқызына зор денсаулық, ұзақ ғұмыр және ғылым жолында жаңа табыстар тілейміз. Оның салған сүрлеуі өзінен кейінгі дипломат-әйелдерге үлгі болып, әлі талай қазақ қызы әлемнің биік мінберіне көтерілеріне сеніміміз мол. 

Гүлсім Еңсепова,

 ҚР Сыртқы істер министрлігінің І сыныпты кеңесші-дипломаты,

ҚР Дипломатиялық қызметіне еңбегі сіңген қайраткер,

          «Құрмет» орденінің иегері, Филология ғылымдарының канди

даты.