Adam ómirin nege qunsyzdandyryp jiberdik?

1086
1
Bólisý:

           Adam balasyna ómir bir-aq ret beriletini belgili. Kimge bolsa da odan qymbat, odan asqan asyl qazyna joq. Qamshynyń sabyndaı ǵana sol qysqa ǵumyrdy árkim ózinshe keshedi. Bireýler erinbeı eńbek etip, eshkimniń ala jibin attamaı adal ómir súrse, endi bireýler ózgeniń esebinen paıda taýyp, aramdyq pıǵylmen óktemdigin júrgizip, qýlyqpen kún kóredi. Qalaı bolǵanda da,  Jaratqan ıemiz jaryq dúnıege ákelgen soń árkimniń de ómir súrýge tolyq qaqysy bar. Sondyqtan da búgingi kúni álemdegi barlyq elderde adamnyń ómiri men quqyǵy memleket tarapynan zań boıynsha jan-jaqty qorǵalady.

      Bizdiń bárimiz bas ıip, qasıetti qurandaı qasterlep baǵalaýǵa tıisti Atazańymyzdyń da birinshi baby «Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary» – dep bastalady. Atazańymyzdyń ózi alǵashqy sózinen-aq adamdarymyzdyń ómiri men quqyǵyna  kepildik berip turǵan joq pa, budan artyq ne kerek?! Biraq kúndelikti ómirimizde osy zańdylyq saqtala bermeıdi. Saqtalǵany bylaı tursyn, ókinishke oraı, adamdardyń quqyǵy aıaqqa taptalyp, óreskel buzylady…

Buryndar da jazyp, únemi oıda júrgenmen osy taqyrypty qaıta  qozǵaýǵa «Aq jol» partııasynyń jetekshisi Azat Perýashevtiń Májiliske «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ónerkásip qaýipsizdigi máseleleri jónindegi ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn tanystyrýǵa kelgen QR Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Erjan Amanııazovqa aıtqan ashyq syn eskertpeleri túrtki boldy. Belsendi depýtat  adamdar  qaza tapqanda nemese olardyń densaýlyǵyna zııan keltirilgende tólenetin ótemaqynyń mólsherin esepteýdiń biryńǵaı tásili joq ekenine nazar aýdardy. «Reseı Úkimeti qaıtys bolǵan adamnyń otbasyna 1 mln. rýblden, al apattan zardap shekkenderge 500 myń rýblden bastap odan da joǵary ótemaqy bóledi. Al, bizde – árqalaı: keı jerlerde 200 myń teńge, keı jerlerde 500 myń, eń kóbi – 1 mln. teńge tólenedi. Sonda bizdiń azamattarymyzdyń ómiri reseılikterden 10 ese arzan bolǵany ma? Úkimet nege ótemaqyny esepteýdiń biryńǵaı tásilin engizbeıdi? – dep suraqty tótesinen qoıdy. «Bul úshin bizdiń fraksııa adam qaza tapqanda onyń bilimin, ekonomıka men qoǵamǵa úlesi men rýhanı qundylyqtaryn qosa eseptegende, memleket úshin ekonomıka jaǵynan qanshalyqty shyǵyn ekenin esepteýdi birneshe ret usyndy. Memleket apattar men zilzaladan keletin ekonomıkalyq shyǵynnyń aýqymyn bilgen kezde ǵana adamdardy baǵalaı bastaıdy», – dedi fraksııa jetekshisi.  Azat Perýashev óndiris ornynda 5 adamnan kóp qaza tapqan jaǵdaıda ǵana apatty zertteý boıynsha memlekettik komıssııa qurylatynyn synady. «Nege 5 adamnan asqan jaǵdaıda? Bul shart qaıdan alynǵan?» – dep surady zań jobasyn ázirlep ákelgenderden. «Qylmystyq zańnamada 2 jáne odan kóp adam qaıtys bolǵan jaǵdaıda ǵana erekshe jaýapkershilik týyndaıdy. Sonda óndiris ornynda tórt-bes jumysshy qaza tapsa, memlekettiń qatysy joq bolǵany ma? Mundaı kózqaraspen kelise almaımyn!» – dedi ol. Bul ustanymdy basqa depýtattar da qoldady. «Bir adamnyń da qazasynyń ózi – jaqyndary úshin óte aýyr. Zardap shekkender sanyn eseptegenshe, bar kúshimizben mundaı jaǵdaılardyń aldyn alý kerek. Munaı óndirisiniń bir aýysymynda 5 adam jumys isteıdi delik. Memlekettiń apat saldaryn tekserýi úshin bir aýysym tolyǵymen qaza tabýy kerek pe?» – dedi depýtat Ahmet Mýradov.

QR Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Erjan Amanııazovtyń aıtýynsha, 2019 jyldyń 9 aıynda elimizdiń óndiristik nysandarynda 24 apat bolyp, 18 jumysshy zardap shegip, 10 adam qaza taýypty.  О́ndiristegi ólim ósimi 1,7 esege artqan.

«Búgingi tańda mınıstrlik 211 myńnan astam qaýipti óndiristik nysandy qamtıtyn 8 myńnan astam ónerkásip kásiporynyn qadalaǵaýda. Negizinen bul – jer asty kenishteri men kómir shahtalary, karerler men razrezder, metallýrgııalyq-hımııalyq jáne munaı óńdeý zaýyttary, atom ónerkásibi nysandary, magıstraldyq qubyrlar jáne taǵy da basqalary», – deıdi vıse-mınıstr.

Kásiporyndardy syrttaı qadaǵalaýdan ne paıda? Ony da jetistirip jatpaǵany kórinip tur. 211 myń kásiporynnyń tek qana 8 myńy baqylaýda eken. Al qalǵan 203 myń kásiporyndarǵa kim baqylaý jasaıdy? Bizde ne kóp, baqylaýshy, tekserýshi organdar kóp, árbir mınıstrlikterdiń, quqyq qorǵaý salasynyń, ákimdikterdiń, túrli departament pen basqarmalardyń shtaty jyrtylyp aırylady. Sonda olar memlekettik qyzmette joǵary jalaqy alyp, ne bitirip otyr? Apattardyń negizgi sebepterin anyqtap, aldymen sony joıý kerek qoı.  Apattyń sebepteri tolyp jatyr, birinshi – normatıvtik qyzmet merzimi ótken, tozyǵy jetken, atamzamannan beri kele jatqan jabdyqtardy paıdalaný. Ekinshi – ónerkásiptik qaýipsizdik talaptary men erejelerin buzý. Úshinshi – tómen óndiristik baqylaý nemese onyń múldem joqtyǵy jáne jumysshylar men qyzmetshilerdiń tómen biliktiligi.  Osynyń bárine aqsha bólip, mamandardy oqytyp, búgingi zamanǵa saı, qaýip-qateri az jańa qural-jabdyqtar satyp alyp, jaǵdaıdy jóndeýge bolatyn edi ǵoı. Bizdiń kásiporyndarda ol sırek kezdesetin kórinis. Toıymsyz kásipkerler artyq aqsha shyǵarǵysy kelmeıdi, qaltasynyń qamyn ǵana oılaıdy. О́zderin asyrap otyrǵan jumysshylar ashtan qyrylyp, shahtada kómilip qalsa da olarǵa báribir. Bul týrasyn aıtqanda – «Esektiń eńbegi adal, eti aram» –degendi ashyq bildirmeı me?  О́ıtkeni, olar bizdiń memleket pen halyq aldynda eshqandaı jaýapkershilikti sezinbeıdi, osy kúnge deıin sezingen de emes. Solardyń kóbisi sheteldik kompanııalar. Sonda olarmen kelisim-shart qalaı jasalǵan? Jumysshylardyń jalaqysy jáne eńbek qaýipsizdigi máselesi sol qujattta kórsetilmegen be? Kórsetilse nege olar moınyna alǵan mindettemelerin oryndamaıdy? Al, eńbek adamdarynyń quqyǵyn qorǵap, olardyń jalaqysyn kóterýge yqpal etýge mindetti Úkimetimiz únemi únsiz qalady. Sonda bizdiń qarapaıym eńbek adamdarynyń quqyǵyn kim qorǵaıdy? Qarapaıym jumysshylardyń qamyn jeıtin kásipodaq uıymdarynyń aty bar da zaty joq. О́ıtkeni, olardyń únine eshkim qulaq aspaıdy. Jumysshylardyń aýyr jaǵdaıyn aıtyp, belsendi qımyl kórsetip adamdardy ereýilge bastap shyqqan kásipodaq jetekshileriniń ózin «Eldiń tynshtyǵyn buzdyń, ekstremıstik pıǵyldasyń» – dep jaýapqa tartyp, aýzyn jaýyp tastaıdy. Bolmaı bara jatsa túrli sebepter taýyp, temir tordyń arǵy jaǵynan bir-aq shyǵarady. Bul turǵydan alǵanda bizdiń úkimet belsendi qımyldaıdy. Al, sheteldik kompanııalarǵa «Bul bizdiń memleket, aldymen shańyraqqa qarap alyńdar! Bizdiń adamdardy renjitýge eshqashan jol bermeımiz!» – dep aıtýǵa batyly barmaıdy. Álde bul – «О́zińdiki ózekke tepkileseń de ólmeıdi» – degen ustanym ba?

     Bárin aıtpaı-aq, bir ǵana úndis mıllıarder Lakshmı Mıttaldyń qaramaǵyndaǵy «ArselorMıttal Temirtaý» aksıonerlik qoǵamyn alyp qaralyqshy. Álemniń kóptegen elderinde osy sala boıynsha júzdegen kásiporny bar, «temirdiń tóresi» atanǵan Lakshmı Mıttal 1995 jyly Temirtaýdaǵy alyp metallýrgııa kombınatyna ıe bolǵannan beri qaıta-qaıta sherýletken jumysshylardyń janaıqaıy bir tolastaǵan emes. Aýyr eńbekke saı laıyqty jalaqy tólemeı, jumysshylardyń otbasyn aılap ash qaldyrǵany óz aldyna, ol kelgeli osy  kompanııa qaramaǵyndaǵy kásiporyndardaǵy oryn alǵan túrli apattarda júzden asa adam mert boldy. Aıtalyq, tek qana resmı derekter boıynsha, 2002 jyly Lenın atyndaǵy shahtadaǵy jarylysta 13 adam qaıtys boldy. 2004 jyly «Shahtınsk» kenishinde 23 kenshi ólip, 3 adam ómirlik múgedek bolyp qaldy. 2006 jylǵy 26 qyrkúıekte taǵy da sol Lenın atyndaǵy shahtada qaıtalanǵan alapat apat 41 kenshini qara jerge tirideı kómdi. Odan keıin bir jarym jyl ótkende «Abaı» kenishinde jarylys bolyp taǵy da 30 adam kenishte kómilip qaza tapty. Qaraǵandy oblysyndaǵy 8 birdeı iri shahtalardy ıemdengen mıllıarder Mıttal basqaratyn kásiporyndarda budan da basqa irili-ýaqty apattar jıi oryn alyp turady.

Tońmoıyn, qaltasy qalyń Mıttaldyń álem jurtshylyǵy aldynda bedeli jurdaı. Onyń ózge kásiporyndarynda da jaǵdaı ońyp turǵan joq. Sondyqtan, kóptegen elderdiń ókilderi birigip, «Mıttalǵa qarsy qozǵalys» atty koalısııa quryp qarsylyq bildirýde. Biraq sonyń bári oǵan masa shaqqan qurly áser etken emes. Ártúrli elder Mıttal kásiporyndary aýany aıaýsyz lastap, ekologııalyq talaptardy múldem saqtamaıtynyn aıtady. Bul máseleniń bizge de tolyqtaı jáne tikeleı qatysy bar. Mıttal jaılap alǵan bizdegi Qaraǵandy aımaǵyndaǵy aspannan aq emes, qara qar jaýǵanyn, aýanyń shekten tys lastanǵanyn aıtyp kele jatqany osyǵan naqty dálel. Mamandardyń aıtýynsha, Temirtaýdaǵy ekologııalyq jaǵdaı osy aımaqtyń ózge aýdandaryna qaraǵanda 25-30 paıyz nasharlap ketken.Úkimet pen Qaraǵandy aımaǵy basshylarynyń eskertýin Mıttal qulaǵyna qystyrmaıtynyn jurttyń bári biledi. Tipti, «Metallýrgterdiń artynda men turmyn!» – dep Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ózinshe ses kórsetkeni de áser  etpedi. «Tursań qaıteıin, Sen kim ediń?!» degendeı óz degenin istep jatyr. Sonda ol kimge arqa súıep otyr? Bizdiń bılik qańǵyp kelgen qaıdaǵy bir kásipkerge shamasy kelmegeni me? Jer bizdiki, baılyq bizdiki bola tura kóldeneń kók atty bireýge shamamyz jetpeıdi, ony taırańdatyp basymyzǵa shyǵaryp qoıdyq.  Álde onyń basqa da sebepteri bar ma? Bar bolsa ony Úkimet nege ashyq aıtpaıdy?  Múmkin bizdiń basshylar úndis mıllıardermen jeń ushynan jalǵasyp, ózara jeke bastarynyń, óz paıdalaryn jasap jatqan shyǵar? Mysaly, Mıttaldyń óz otanynda temir balqytatyn jańa zaýyttar salamyn degen josparyna jergilikti turǵyndar, ıaǵnı óz qandastary – úndister úzildi-kesildi qarsy shyǵyp, tabandylyqtyń úlgisin kórsetti.  Tabıǵaty buzylmaǵan taza jerdi meken etetin fermerler «Bizge temir emes, tutynatyn taza ónim kerek!» – dep, ólispeı berispeıtinin ashyq bildirdi. Taǵy bir mysal, Ýkraınada Mıttaldy táýbesine keltirgeni týraly jaqynda habar taratyldy. Jańadan kelgen prezıdent Vladımır Zelenskıı qatań talap qoıyp, Mıttaldyń kásiporyndaryn ekologııa talaptaryn oryndaýǵa, jumysshylarǵa laıyqty jalaqy taǵaıyndaýǵa qol jetkizipti. Al, biz she?..

Azat Perýashev sheteldik kompanııalarmen kelisim-sharttardy qaıta qaraýǵa shaqyryp,  iri sheteldik ınvestorlardyń Qazaqstan ekonomıkasyna neǵurlym laıyqty úles qosýy týraly máseleni kóterýi óte oryndy. Bul týraly «Aq jol» partııasynyń tóraǵasy 29 qarashada Májiliste «Atameken» UKP-men bolǵan kezdesýde Májiliste sóılegen sózinde ashyq aıtty. Osy jerde Májilistiń 80 paıyzdan astamyn quraıtyn «Nur Otan» partııasyna qaraǵanda sany jaǵynan anaǵurlym az bolsa da elimizdiń ekonomıkasynyń táýelsizdigin, halyqtyń áleýmettik-turmystyq máselesin jıi kóteretin «Aq jol» partııasynyń belsendiligin atap ótkenimiz jón.

Bizdiń búgingi áńgimemiz óndiristegi eńbek qaýipsizdigi jaıynda bolyp otyr. Onyń adamdarymyzdyń ómirine tikeleı qatystyǵyn eskersek bul máselege beı-jaı, atústi qaraýǵa áste bolmaıdy. Qyrǵyn soǵystaǵy qandy maıdan alańy emes, beıbit ómirdegi  kúndelikti eńbek etetin kásiporyndarda aı-kúnniń amanynda adamdarymyzdan aıyrylý aqylǵa qonymsyz nárse. Qarapaıym ǵana óndiriste laıyqty jaǵdaı jasaý qolymyzdan kelmeı qanshama analardy jesir, qanshama balalardy jetim ettik. Bala-shaǵasy úshin ákeniń ornyn úkimettiń sadaqa retinde bergen, quny quldyrap ketken 1 mıllıon teńgesi eshqashan almastyra almaıdy.  Sony qashan túsinedi ekenbiz!

Osy tusta bul oryn alyp jatqan keleńsizdikter neni kórsetedi degen zańdy suraq týyndaıdy. Bul Atazańymyzda aıtylǵandaı «Memlekettiń  eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary»  degenge múldem uqsamaıdy. О́ndiriste, kenishterde, qurylys alańdarynda, durys emdemegen dárigerlerdiń aldynda, jol apattarynda turǵyndarymyz júzdep, myńdap ólip jatsa biz óz adamdarymyzdyń ómirin  múldem qunsyzdandyryp jibergenimizdiń naqty kórinisi emes pe? Elimizge tek qana paıda tabý úshin kelgen sheteldik ınvestorlarǵa báribir, qazaq halqy túgeldeı qyrylyp qalsa qylshyǵy qısaımaıdy. Soǵan qarsy sharalardy ózimiz uıydastyrmasaq ony bireýler kelip syrttan jasap bermeıdi. Elimizdiń bolashaǵy óz qolymyzda, biz aldymen óz qazaǵymyzdyń qamyn qarastyryp, kez kelgen máseleni ulttyq turǵydan oılastyryp sheshýge mindettimiz.

Zeınolla ABAJAN

qazaquni.kz

 

 

 

Bólisý:

Facebook arqyly jazylǵan pikirler

1 pikir jazylǵan

Pikir nemese jaýap jazý