ادام ومىرىن نەگە قۇنسىزداندىرىپ جىبەردىك؟

1084
1
بولىسۋ:

           ادام بالاسىنا ومىر بىر-اق رەت بەرىلەتىنى بەلگىلى. كىمگە بولسا دا ودان قىمبات, ودان اسقان اسىل قازىنا جوق. قامشىنىڭ سابىنداي عانا سول قىسقا عۇمىردى اركىم وزىنشە كەشەدى. بىرەۋلەر ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ, ەشكىمنىڭ الا جىبىن اتتاماي ادال ومىر سۇرسە, ەندى بىرەۋلەر وزگەنىڭ ەسەبىنەن پايدا تاۋىپ, ارامدىق پيعىلمەن وكتەمدىگىن جۇرگىزىپ, قۋلىقپەن كۇن كورەدى. قالاي بولعاندا دا,  جاراتقان يەمىز جارىق دۇنيەگە اكەلگەن سوڭ اركىمنىڭ دە ومىر سۇرۋگە تولىق قاقىسى بار. سوندىقتان دا بۇگىنگى كۇنى الەمدەگى بارلىق ەلدەردە ادامنىڭ ومىرى مەن قۇقىعى مەملەكەت تاراپىنان زاڭ بويىنشا جان-جاقتى قورعالادى.

      بىزدىڭ بارىمىز باس يىپ, قاسيەتتى قۇرانداي قاستەرلەپ باعالاۋعا تيىستى اتازاڭىمىزدىڭ دا بىرىنشى بابى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى وزىن دەموكراتييالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە ورنىقتىرادى, ونىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» – دەپ باستالادى. اتازاڭىمىزدىڭ وزى العاشقى سوزىنەن-اق ادامدارىمىزدىڭ ومىرى مەن قۇقىعىنا  كەپىلدىك بەرىپ تۇرعان جوق پا, بۇدان ارتىق نە كەرەك؟! بىراق كۇندەلىكتى ومىرىمىزدە وسى زاڭدىلىق ساقتالا بەرمەيدى. ساقتالعانى بىلاي تۇرسىن, وكىنىشكە وراي, ادامداردىڭ قۇقىعى اياققا تاپتالىپ, ورەسكەل بۇزىلادى…

بۇرىندار دا جازىپ, ۇنەمى ويدا جۇرگەنمەن وسى تاقىرىپتى قايتا  قوزعاۋعا «اق جول» پارتيياسىنىڭ جەتەكشىسى ازات پەرۋاشەۆتىڭ ماجىلىسكە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ونەركاسىپ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەلەرى جونىندەگى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن تانىستىرۋعا كەلگەن قر يندۋسترييا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-مينيسترى ەرجان امانييازوۆقا ايتقان اشىق سىن ەسكەرتپەلەرى تۇرتكى بولدى. بەلسەندى دەپۋتات  ادامدار  قازا تاپقاندا نەمەسە ولاردىڭ دەنساۋلىعىنا زييان كەلتىرىلگەندە تولەنەتىن وتەماقىنىڭ مولشەرىن ەسەپتەۋدىڭ بىرىڭعاي تاسىلى جوق ەكەنىنە نازار اۋداردى. «رەسەي ۇكىمەتى قايتىس بولعان ادامنىڭ وتباسىنا 1 ملن. رۋبلدەن, ال اپاتتان زارداپ شەككەندەرگە 500 مىڭ رۋبلدەن باستاپ ودان دا جوعارى وتەماقى بولەدى. ال, بىزدە – ارقالاي: كەي جەرلەردە 200 مىڭ تەڭگە, كەي جەرلەردە 500 مىڭ, ەڭ كوبى – 1 ملن. تەڭگە تولەنەدى. سوندا بىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ ومىرى رەسەيلىكتەردەن 10 ەسە ارزان بولعانى ما؟ ۇكىمەت نەگە وتەماقىنى ەسەپتەۋدىڭ بىرىڭعاي تاسىلىن ەنگىزبەيدى؟ – دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قويدى. «بۇل ۇشىن بىزدىڭ فراكتسييا ادام قازا تاپقاندا ونىڭ بىلىمىن, ەكونوميكا مەن قوعامعا ۇلەسى مەن رۋحاني قۇندىلىقتارىن قوسا ەسەپتەگەندە, مەملەكەت ۇشىن ەكونوميكا جاعىنان قانشالىقتى شىعىن ەكەنىن ەسەپتەۋدى بىرنەشە رەت ۇسىندى. مەملەكەت اپاتتار مەن زىلزالادان كەلەتىن ەكونوميكالىق شىعىننىڭ اۋقىمىن بىلگەن كەزدە عانا ادامداردى باعالاي باستايدى», – دەدى فراكتسييا جەتەكشىسى.  ازات پەرۋاشەۆ وندىرىس ورنىندا 5 ادامنان كوپ قازا تاپقان جاعدايدا عانا اپاتتى زەرتتەۋ بويىنشا مەملەكەتتىك كوميسسييا قۇرىلاتىنىن سىنادى. «نەگە 5 ادامنان اسقان جاعدايدا؟ بۇل شارت قايدان الىنعان؟» – دەپ سۇرادى زاڭ جوباسىن ازىرلەپ اكەلگەندەردەن. «قىلمىستىق زاڭنامادا 2 جانە ودان كوپ ادام قايتىس بولعان جاعدايدا عانا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك تۋىندايدى. سوندا وندىرىس ورنىندا تورت-بەس جۇمىسشى قازا تاپسا, مەملەكەتتىڭ قاتىسى جوق بولعانى ما؟ مۇنداي كوزقاراسپەن كەلىسە المايمىن!» – دەدى ول. بۇل ۇستانىمدى باسقا دەپۋتاتتار دا قولدادى. «بىر ادامنىڭ دا قازاسىنىڭ وزى – جاقىندارى ۇشىن وتە اۋىر. زارداپ شەككەندەر سانىن ەسەپتەگەنشە, بار كۇشىمىزبەن مۇنداي جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ كەرەك. مۇناي وندىرىسىنىڭ بىر اۋىسىمىندا 5 ادام جۇمىس ىستەيدى دەلىك. مەملەكەتتىڭ اپات سالدارىن تەكسەرۋى ۇشىن بىر اۋىسىم تولىعىمەن قازا تابۋى كەرەك پە؟» – دەدى دەپۋتات احمەت مۋرادوۆ.

قر يندۋسترييا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ ۆيتسە-مينيسترى ەرجان امانييازوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلدىڭ 9 ايىندا ەلىمىزدىڭ وندىرىستىك نىساندارىندا 24 اپات بولىپ, 18 جۇمىسشى زارداپ شەگىپ, 10 ادام قازا تاۋىپتى.  وندىرىستەگى ولىم وسىمى 1,7 ەسەگە ارتقان.

«بۇگىنگى تاڭدا مينيسترلىك 211 مىڭنان استام قاۋىپتى وندىرىستىك نىساندى قامتيتىن 8 مىڭنان استام ونەركاسىپ كاسىپورىنىن قادالاعاۋدا. نەگىزىنەن بۇل – جەر استى كەنىشتەرى مەن كومىر شاحتالارى, كارەرلەر مەن رازرەزدەر, مەتاللۋرگييالىق-حيمييالىق جانە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارى, اتوم ونەركاسىبى نىساندارى, ماگيسترالدىق قۇبىرلار جانە تاعى دا باسقالارى», – دەيدى ۆيتسە-مينيستر.

كاسىپورىنداردى سىرتتاي قاداعالاۋدان نە پايدا؟ ونى دا جەتىستىرىپ جاتپاعانى كورىنىپ تۇر. 211 مىڭ كاسىپورىننىڭ تەك قانا 8 مىڭى باقىلاۋدا ەكەن. ال قالعان 203 مىڭ كاسىپورىندارعا كىم باقىلاۋ جاسايدى؟ بىزدە نە كوپ, باقىلاۋشى, تەكسەرۋشى ورگاندار كوپ, اربىر مينيسترلىكتەردىڭ, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ, اكىمدىكتەردىڭ, تۇرلى دەپارتامەنت پەن باسقارمالاردىڭ شتاتى جىرتىلىپ ايرىلادى. سوندا ولار مەملەكەتتىك قىزمەتتە جوعارى جالاقى الىپ, نە بىتىرىپ وتىر؟ اپاتتاردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىن انىقتاپ, الدىمەن سونى جويۋ كەرەك قوي.  اپاتتىڭ سەبەپتەرى تولىپ جاتىر, بىرىنشى – نورماتيۆتىك قىزمەت مەرزىمى وتكەن, توزىعى جەتكەن, اتامزاماننان بەرى كەلە جاتقان جابدىقتاردى پايدالانۋ. ەكىنشى – ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىك تالاپتارى مەن ەرەجەلەرىن بۇزۋ. ۇشىنشى – تومەن وندىرىستىك باقىلاۋ نەمەسە ونىڭ مۇلدەم جوقتىعى جانە جۇمىسشىلار مەن قىزمەتشىلەردىڭ تومەن بىلىكتىلىگى.  وسىنىڭ بارىنە اقشا بولىپ, مامانداردى وقىتىپ, بۇگىنگى زامانعا ساي, قاۋىپ-قاتەرى از جاڭا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الىپ, جاعدايدى جوندەۋگە بولاتىن ەدى عوي. بىزدىڭ كاسىپورىنداردا ول سيرەك كەزدەسەتىن كورىنىس. تويىمسىز كاسىپكەرلەر ارتىق اقشا شىعارعىسى كەلمەيدى, قالتاسىنىڭ قامىن عانا ويلايدى. وزدەرىن اسىراپ وتىرعان جۇمىسشىلار اشتان قىرىلىپ, شاحتادا كومىلىپ قالسا دا ولارعا بارىبىر. بۇل تۋراسىن ايتقاندا – «ەسەكتىڭ ەڭبەگى ادال, ەتى ارام» –دەگەندى اشىق بىلدىرمەي مە؟  ويتكەنى, ولار بىزدىڭ مەملەكەت پەن حالىق الدىندا ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەيدى, وسى كۇنگە دەيىن سەزىنگەن دە ەمەس. سولاردىڭ كوبىسى شەتەلدىك كومپانييالار. سوندا ولارمەن كەلىسىم-شارت قالاي جاسالعان؟ جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسى جانە ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى سول قۇجاتتتا كورسەتىلمەگەن بە؟ كورسەتىلسە نەگە ولار موينىنا العان مىندەتتەمەلەرىن ورىندامايدى؟ ال, ەڭبەك ادامدارىنىڭ قۇقىعىن قورعاپ, ولاردىڭ جالاقىسىن كوتەرۋگە ىقپال ەتۋگە مىندەتتى ۇكىمەتىمىز ۇنەمى ۇنسىز قالادى. سوندا بىزدىڭ قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ قۇقىعىن كىم قورعايدى؟ قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ قامىن جەيتىن كاسىپوداق ۇيىمدارىنىڭ اتى بار دا زاتى جوق. ويتكەنى, ولاردىڭ ۇنىنە ەشكىم قۇلاق اسپايدى. جۇمىسشىلاردىڭ اۋىر جاعدايىن ايتىپ, بەلسەندى قيمىل كورسەتىپ ادامداردى ەرەۋىلگە باستاپ شىققان كاسىپوداق جەتەكشىلەرىنىڭ وزىن «ەلدىڭ تىنشتىعىن بۇزدىڭ, ەكسترەميستىك پيعىلداسىڭ» – دەپ جاۋاپقا تارتىپ, اۋزىن جاۋىپ تاستايدى. بولماي بارا جاتسا تۇرلى سەبەپتەر تاۋىپ, تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنان بىر-اق شىعارادى. بۇل تۇرعىدان العاندا بىزدىڭ ۇكىمەت بەلسەندى قيمىلدايدى. ال, شەتەلدىك كومپانييالارعا «بۇل بىزدىڭ مەملەكەت, الدىمەن شاڭىراققا قاراپ الىڭدار! بىزدىڭ ادامداردى رەنجىتۋگە ەشقاشان جول بەرمەيمىز!» – دەپ ايتۋعا باتىلى بارمايدى. الدە بۇل – «وزىڭدىكى وزەككە تەپكىلەسەڭ دە ولمەيدى» – دەگەن ۇستانىم با؟

     بارىن ايتپاي-اق, بىر عانا ۇندىس ميللياردەر لاكشمي ميتتالدىڭ قاراماعىنداعى «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» اكتسيونەرلىك قوعامىن الىپ قارالىقشى. الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە وسى سالا بويىنشا جۇزدەگەن كاسىپورنى بار, «تەمىردىڭ تورەسى» اتانعان لاكشمي ميتتال 1995 جىلى تەمىرتاۋداعى الىپ مەتاللۋرگييا كومبيناتىنا يە بولعاننان بەرى قايتا-قايتا شەرۋلەتكەن جۇمىسشىلاردىڭ جانايقايى بىر تولاستاعان ەمەس. اۋىر ەڭبەككە ساي لايىقتى جالاقى تولەمەي, جۇمىسشىلاردىڭ وتباسىن ايلاپ اش قالدىرعانى وز الدىنا, ول كەلگەلى وسى  كومپانييا قاراماعىنداعى كاسىپورىندارداعى ورىن العان تۇرلى اپاتتاردا جۇزدەن اسا ادام مەرت بولدى. ايتالىق, تەك قانا رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, 2002 جىلى لەنين اتىنداعى شاحتاداعى جارىلىستا 13 ادام قايتىس بولدى. 2004 جىلى «شاحتينسك» كەنىشىندە 23 كەنشى ولىپ, 3 ادام ومىرلىك مۇگەدەك بولىپ قالدى. 2006 جىلعى 26 قىركۇيەكتە تاعى دا سول لەنين اتىنداعى شاحتادا قايتالانعان الاپات اپات 41 كەنشىنى قارا جەرگە تىرىدەي كومدى. ودان كەيىن بىر جارىم جىل وتكەندە «اباي» كەنىشىندە جارىلىس بولىپ تاعى دا 30 ادام كەنىشتە كومىلىپ قازا تاپتى. قاراعاندى وبلىسىنداعى 8 بىردەي ىرى شاحتالاردى يەمدەنگەن ميللياردەر ميتتال باسقاراتىن كاسىپورىنداردا بۇدان دا باسقا ىرىلى-ۋاقتى اپاتتار جيى ورىن الىپ تۇرادى.

توڭمويىن, قالتاسى قالىڭ ميتتالدىڭ الەم جۇرتشىلىعى الدىندا بەدەلى جۇرداي. ونىڭ وزگە كاسىپورىندارىندا دا جاعداي وڭىپ تۇرعان جوق. سوندىقتان, كوپتەگەن ەلدەردىڭ وكىلدەرى بىرىگىپ, «ميتتالعا قارسى قوزعالىس» اتتى كواليتسييا قۇرىپ قارسىلىق بىلدىرۋدە. بىراق سونىڭ بارى وعان ماسا شاققان قۇرلى اسەر ەتكەن ەمەس. ارتۇرلى ەلدەر ميتتال كاسىپورىندارى اۋانى اياۋسىز لاستاپ, ەكولوگييالىق تالاپتاردى مۇلدەم ساقتامايتىنىن ايتادى. بۇل ماسەلەنىڭ بىزگە دە تولىقتاي جانە تىكەلەي قاتىسى بار. ميتتال جايلاپ العان بىزدەگى قاراعاندى ايماعىنداعى اسپاننان اق ەمەس, قارا قار جاۋعانىن, اۋانىڭ شەكتەن تىس لاستانعانىن ايتىپ كەلە جاتقانى وسىعان ناقتى دالەل. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تەمىرتاۋداعى ەكولوگييالىق جاعداي وسى ايماقتىڭ وزگە اۋداندارىنا قاراعاندا 25-30 پايىز ناشارلاپ كەتكەن.ۇكىمەت پەن قاراعاندى ايماعى باسشىلارىنىڭ ەسكەرتۋىن ميتتال قۇلاعىنا قىستىرمايتىنىن جۇرتتىڭ بارى بىلەدى. تىپتى, «مەتاللۋرگتەردىڭ ارتىندا مەن تۇرمىن!» – دەپ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وزىنشە سەس كورسەتكەنى دە اسەر  ەتپەدى. «تۇرساڭ قايتەيىن, سەن كىم ەدىڭ؟!» دەگەندەي وز دەگەنىن ىستەپ جاتىر. سوندا ول كىمگە ارقا سۇيەپ وتىر؟ بىزدىڭ بيلىك قاڭعىپ كەلگەن قايداعى بىر كاسىپكەرگە شاماسى كەلمەگەنى مە؟ جەر بىزدىكى, بايلىق بىزدىكى بولا تۇرا كولدەنەڭ كوك اتتى بىرەۋگە شامامىز جەتپەيدى, ونى تايراڭداتىپ باسىمىزعا شىعارىپ قويدىق.  الدە ونىڭ باسقا دا سەبەپتەرى بار ما؟ بار بولسا ونى ۇكىمەت نەگە اشىق ايتپايدى؟  مۇمكىن بىزدىڭ باسشىلار ۇندىس ميللياردەرمەن جەڭ ۇشىنان جالعاسىپ, وزارا جەكە باستارىنىڭ, وز پايدالارىن جاساپ جاتقان شىعار؟ مىسالى, ميتتالدىڭ وز وتانىندا تەمىر بالقىتاتىن جاڭا زاۋىتتار سالامىن دەگەن جوسپارىنا جەرگىلىكتى تۇرعىندار, ياعني وز قانداستارى – ۇندىستەر ۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعىپ, تاباندىلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى.  تابيعاتى بۇزىلماعان تازا جەردى مەكەن ەتەتىن فەرمەرلەر «بىزگە تەمىر ەمەس, تۇتىناتىن تازا ونىم كەرەك!» – دەپ, ولىسپەي بەرىسپەيتىنىن اشىق بىلدىردى. تاعى بىر مىسال, ۋكراينادا ميتتالدى تاۋبەسىنە كەلتىرگەنى تۋرالى جاقىندا حابار تاراتىلدى. جاڭادان كەلگەن پرەزيدەنت ۆلاديمير زەلەنسكيي قاتاڭ تالاپ قويىپ, ميتتالدىڭ كاسىپورىندارىن ەكولوگييا تالاپتارىن ورىنداۋعا, جۇمىسشىلارعا لايىقتى جالاقى تاعايىنداۋعا قول جەتكىزىپتى. ال, بىز شە؟..

ازات پەرۋاشەۆ شەتەلدىك كومپانييالارمەن كەلىسىم-شارتتاردى قايتا قاراۋعا شاقىرىپ,  ىرى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا نەعۇرلىم لايىقتى ۇلەس قوسۋى تۋرالى ماسەلەنى كوتەرۋى وتە ورىندى. بۇل تۋرالى «اق جول» پارتيياسىنىڭ توراعاسى 29 قاراشادا ماجىلىستە «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بولعان كەزدەسۋدە ماجىلىستە سويلەگەن سوزىندە اشىق ايتتى. وسى جەردە ماجىلىستىڭ 80 پايىزدان استامىن قۇرايتىن «نۇر وتان» پارتيياسىنا قاراعاندا سانى جاعىنان اناعۇرلىم از بولسا دا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق ماسەلەسىن جيى كوتەرەتىن «اق جول» پارتيياسىنىڭ بەلسەندىلىگىن اتاپ وتكەنىمىز جون.

بىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەمىز وندىرىستەگى ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جايىندا بولىپ وتىر. ونىڭ ادامدارىمىزدىڭ ومىرىنە تىكەلەي قاتىستىعىن ەسكەرسەك بۇل ماسەلەگە بەي-جاي, اتۇستى قاراۋعا استە بولمايدى. قىرعىن سوعىستاعى قاندى مايدان الاڭى ەمەس, بەيبىت ومىردەگى  كۇندەلىكتى ەڭبەك ەتەتىن كاسىپورىنداردا اي-كۇننىڭ امانىندا ادامدارىمىزدان ايىرىلۋ اقىلعا قونىمسىز نارسە. قاراپايىم عانا وندىرىستە لايىقتى جاعداي جاساۋ قولىمىزدان كەلمەي قانشاما انالاردى جەسىر, قانشاما بالالاردى جەتىم ەتتىك. بالا-شاعاسى ۇشىن اكەنىڭ ورنىن ۇكىمەتتىڭ ساداقا رەتىندە بەرگەن, قۇنى قۇلدىراپ كەتكەن 1 ميلليون تەڭگەسى ەشقاشان الماستىرا المايدى.  سونى قاشان تۇسىنەدى ەكەنبىز!

وسى تۇستا بۇل ورىن الىپ جاتقان كەلەڭسىزدىكتەر نەنى كورسەتەدى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. بۇل اتازاڭىمىزدا ايتىلعانداي «مەملەكەتتىڭ  ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى»  دەگەنگە مۇلدەم ۇقسامايدى. وندىرىستە, كەنىشتەردە, قۇرىلىس الاڭدارىندا, دۇرىس ەمدەمەگەن دارىگەرلەردىڭ الدىندا, جول اپاتتارىندا تۇرعىندارىمىز جۇزدەپ, مىڭداپ ولىپ جاتسا بىز وز ادامدارىمىزدىڭ ومىرىن  مۇلدەم قۇنسىزداندىرىپ جىبەرگەنىمىزدىڭ ناقتى كورىنىسى ەمەس پە؟ ەلىمىزگە تەك قانا پايدا تابۋ ۇشىن كەلگەن شەتەلدىك ينۆەستورلارعا بارىبىر, قازاق حالقى تۇگەلدەي قىرىلىپ قالسا قىلشىعى قيسايمايدى. سوعان قارسى شارالاردى وزىمىز ۇيىداستىرماساق ونى بىرەۋلەر كەلىپ سىرتتان جاساپ بەرمەيدى. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى وز قولىمىزدا, بىز الدىمەن وز قازاعىمىزدىڭ قامىن قاراستىرىپ, كەز كەلگەن ماسەلەنى ۇلتتىق تۇرعىدان ويلاستىرىپ شەشۋگە مىندەتتىمىز.

زەينوللا اباجان

qazaquni.kz

 

 

 

بولىسۋ:

Facebook ارقىلى جازىلعان پىكىرلەر

1 پىكىر جازىلعان

پىكىر نەمەسە جاۋاپ جازۋ