العىس پەن ابىرويعا بولەنگەن ازامات

1011
0
بولىسۋ:

قازاقتا «ومىر-وزەن!» – دەگەن تاماشا تەڭەۋ بار. ولەڭدەي ۇيقاسىپ, ادەمى ايتىلعانمەن ونىڭ ماعىناسى سول وزەننىڭ تۇڭعيعىنداي تەرەڭدە جاتسا كەرەك. سىرتتاي قاراعاندا ايناداي جارقىراپ, وز ارناسىن تولتىرىپ تۇرعانداي كورىنگەنمەن, توقتاۋسىز العا جىلىستاپ اعا بەرەدى. سول وزەن ارناسىمەن ادامزات اتاۋلىعا بۇيىرعان ومىر كوشى دە وز ساپارىن توقتاۋسىز جالعاستىرا بەرەتىنگە ۇقساپ كەتەتىنى بار. ۋاقىت شىركىن دە جىلدار جۇگىن ارقالاپ, سول ۇلى كوشكە ىلەسىپ قايىرىلماي كەتە بەرەدى…

كەشە عانا تاي-قۇلىنداي تەبىسىپ, بىر اسىقتى ارتىق ۇتىپ الساق بوركىمىزدى اسپانعا اتاتىن بالالىق شاقتىڭ قىزىعى ارتتا قالىپ, سۇراپىل سوعىستان كەيىنگى قيىندىعى مول جىلداردىڭ جاراسى دا جازىلىپ, ۋاقىت وز دەگەنىن مويىنداتتى. بىر جاپىراق ناندى بولىپ جەپ, بىرگە وتكىزگەن جىلدار دا جىراقتا قالعانىن ەندى عانا اڭعارعاندايمىز. بالا كەزدەن بىرگە وسىپ, جۇبىمىز جازىلماعان جان دوسىم اقان اقاتۇلى وسپانوۆ بۇگىندە جەتپىس جاسقا تولىپ وتىر. بۇكىل سانالى ومىرىن حالقىنا قىزمەت ەتۋگە ارناعان, تۋعان ەلى ۇشىن ادال ەڭبەك ەتكەن دوسىمىزدى بىز ماقتان تۇتىپ, كەيىنگى جاستارعا ۇلگى ەتۋگە تولىق قاقىمىز بار دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
اقان اقاتۇلى 1949 جىلى 11 قىركۇيەكتە الماتى وبلىسى پانفيلوۆ اۋدانى قوڭىرولەڭ اۋىلىنا قاراستى اقشوقى دەگەن جايلاۋدا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى اقات پەن شەشەسى زەينەلحان سول كەزدەگى ورتالىعى «قوڭىرولەڭ» اۋىلى ايماعىندا ورنالاسقان «وكتيابر» دەپ اتالعان قوي شارۋاشىلىعىندا شوپان بولىپ ۇزاق جىلدار قاجىرلى ەڭبەك ەتكەن. اۋىر جۇمىس, قيىن كەزەڭ بولعانمەن اتا-انالارى 6 ۇل مەن 3 قىزدى دۇنيەگە اكەلىپ, ولاردى امان ەسەن وسىرىپ, وقىتىپ جەتكىزدى. بۇگىنگى كۇنى بارلىعىنىڭ جەكە وتباسىلارى, بالا-شاعالارى بار, ولاردان نەمەرە شوبەرە سۇيىپ وتىر. اقاننىڭ اكەسى اقات 1991 جىلى قايتىس بولدى. ارداقتى اناسى زەينەلحان بۇگىنگى كۇنى 92 جاسقا كەلىپ, وسى اقاننىڭ قولىندا باقۋاتتى ومىر سۇرۋدە.
1957 جىلى قوڭىرولەڭ ورتا مەكتەبىنىڭ تابالدىرىعىن العاش اتتاعان 44 ۇل-قىزدار 1967 جىلى بىلىم ورداسىنان تۇلەپ ۇشتىق. اقاننىڭ ومىرلىك بەلسەندىلىگى مەن ۇيىمداستىرۋ, كوشباسشىلىق قابىلەتى بالا كەزىنەن بايقالعان-دى. مەكتەپتە وتەتىن تۇرلى كوپشىلىك شارالاردى ۇيىمداستىرۋدا الدىنا جان سالمايتىن. 1977 جىلى قوڭىرولەڭ مەكتەبىنىڭ تاريحىندا بىرىنشى بولىپ 10 جىلدىق, 2017 جىلى مەكتەپتى بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ 50 جىلدىعى كەڭ كولەمدە ەستە قالاتىنداي اتاپ وتۋگە مۇرىندىق بولدى. بىرگە وقىعان تۇلەكتەردىڭ ىشىندە ەلگە ەلەۋلى قىزمەت ەتكەن ازاماتتار از بولعان جوق. سولاردىڭ قاتارىندا عىلىم دوكتورى, اكادەميك جازىلبەكوۆ نۇرعالىم, اۋداندا باسشى قىزمەتتەردە بولعان بەيسەعۇلوۆ نۇرقاپىز, بىلىكتى دارىگەر – ەراسىلوۆا ايمانكۇل, ۇزاق جىلدار جاستارعا سانالى تاربيە, ساپالى بىلىم بەرگەن ۇستازدار – تۋلاقباەۆا باقىتقان, شوقپاروۆا روزانى اتاۋعا بولادى.
اقان وسپانوۆ 1968 جىلى اسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپ, 1970 جىلعا دەيىن مۋرمانسك وبلىسىندا سولتۇستىك اسكەري فلوتتا وتان الدىنداعى بورىشىن وتەپ قايتتى. اسكەردەن سوڭ ەلىمىزدەگى ەڭ بايىرعى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرى – الماتىداعى اۋىلشارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە تۇسىپ, 1975 جىلى ونى ويداعىداي بىتىرىپ, عالىم اگرونوم-ەكونوميست دەگەن ما­ماندىق الىپ شىقتى. ينستيتۋت قابىرعاسىندا قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە ارالاسىپ, 5 جىل وقۋ توبىنىڭ ستاروستاسى بولدى. ستۋدەنتتىك شاق ەشقاشان ۇمىتىلمايدى, اقان ينستيتۋتتا بىرگە وقىعان دوستارىنىڭ كوبىمەن وسى كۇنگە دەيىن قارىم-قاتىناس جاساپ تۇرادى. ينستيتۋتتا بىرگە وقىعان دوستارى ا.اداموۆ كوپ جىلدار اۋدان اكىمى, م.باتىرباەۆ, و.بەكەنوۆ, ك.الىمباەۆ, ا.جۇماتوۆ, ا.وتەەۆ, ب.بەكايداروۆ وبلىستاعى تۇرلى ىرى مەكەمەلەردى باسقاردى.
اقان اقاتۇلى 1975 جىلى ينستيتۋتتى بىتىرگەن سوڭ سول كەزدەگى اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ شاقىرۋىمەن جالاقى جانە ەڭبەك جونىندەگى ەكونوميست لاۋازىمىنان باستاپ, كەيىن اۋداندىق باسقارۋ ورگاندارىندا ار تۇرلى جاۋاپتى قىزمەتتە 36 جىل, ياعني, 2013 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيىن زەينەتكەرلىككە شىققانشا تۇراقتى قىزمەت اتقاردى. كەڭەس زامانىندا اۋىلشارۋاشىلىعى بولىمىن باسقارىپ, سول كەزدەگى اتى ەلگە تانىمال ن.گولوۆاتسكيي, ي.قوجاحمەتوۆ, ي.بەلالوۆ, ا.ساۋرانباەۆ, اۋدان باسشىلارى س.بەسپاەۆ, ا.ىبرايمولداەۆ, ا.تۇرعانبەكوۆ سيياقتى تۇلعالارمەن قىزمەتتەس بولىپ, تۋىپ وسكەن اۋدانىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا وزىنىڭ قوماقتى ۇلەسىن قوستى.
سوزىمىز ناقتى بولۋ ۇشىن مىنا بىر ناتيجەلەردى ايتا كەتكەنىمىز ارتىق بولماس.اۋدان وتكەن عاسىردىڭ 80 جىلدارىنىڭ اياعىندا مەملەكەتكە 35 مىڭ توننادان استام ەت, ونىڭ ىشىندە 20 مىڭ توننادان استام ۇيرەك ەتىن وندىرسە, جۇگەرىنىڭ تازا دانىنىڭ كولەمى 220-230 مىڭ تونناعا دەيىن جەتكىزگەن بولاتىن. قوي بورداقىلاۋ الاڭدارىندا 10 مىڭنان باستاپ 30 مىڭعا دەيىن توقتىلار بورداقىعا قويىلسا, مىڭ باستان ۇش مىڭ باسقا دەيىن ىرى قارا ار شارۋاشىلىقتا بورداقىلاناتىن. سول سيياقتى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وزگە دە سالالارى بويىنشا رەسپۋبليكا كولەمىندە الدىڭعى قاتارلى اۋدانداردىڭ بىرى بولدى. بۇل قاجىرلى ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن وتە جوعارى كورسەتكىش, وعان تەحنيكا مەن تەحنولوگييا دامىعان, بۇگىنگى ايتۋلى جاھاندانۋ زامانىندا دا قول جەتكىزە الماي وتىرعانىمىزدى اشىق ايتۋىمىز كەرەك. وسىنىڭ بارى اۋدان تۇرعىندارى مەن اقان سيياقتى بىلىكتى مامانداردىڭ ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا بولعان ىرى جەتىستىكتەر ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى.
تاعى بىر ايتا كەتەتىن جاعداي, وسپانوۆ اقان 1984 جىلدان ۇيىمداستىرۋ جانە كادر بولىمىن باسقارىپ, اۋداننىڭ قازىرگى زامانعا ساي كادر ماسەلەسىن قالىپتاستىرۋعا وز ۇلەسىن قوستى. بۇگىنگى كۇنى اۋداندا ۇلكەن قىزمەتتە جۇرگەن بىرقاتار لاۋازىمدى, ابىرويلى ازاماتتار سول كەزدە قىزمەتتەرىن باستاپ, اقاننان تالىم-تاربيە العان-دى. ولاردىڭ ىشىندە بۇرىنعى ماجىلىس دەپۋتاتتارى, اۋدان اكىمى ەرمەك كەلەمسەيىت, ش.حاحازوۆ, اۋدانداعى ەڭ ۇلكەن مەكەمەنىڭ بىرىن باسقارىپ وتىرعان ت. كەرىمقۇلوۆ, اۆت-نىڭ باسشىسى ب. قۇسايىنوۆ, سول سيياقتى ىرى شارۋاشىلىقتارعا جەتەكشىلىك ەتىپ جۇرگەن امانتاي راەۆ, المان وسپانوۆ, مارقۇم كۋزاتبەكوۆ باقىتبەك قۇزاتبەكوۆ, اۋداندىق ادىلەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى م.ساعىمبەكوۆ, قازىرگى اۋىل اكىمدەرى تايىرجان اسماتۋلاەۆ, مۇرات سەيسەنبەكوۆ, باقىت نۇرەلوۆ, ەرمەك نۇراحمەتوۆ سيياقتى كوپتەگەن بىلىكتى ماماندار اقاننىڭ تاربيەسىن كورىپ, ودان ۇلگى الدى.
ەلىمىز ەگەمەندىك العان العاشقى جىلدار بىزدىڭ تاريحىمىزدا ەڭ اۋىر كەزەڭ بولعانى بەلگىلى. بۇرىنعى وداق بويىنشا قالىپتاسقان ەكونوميكالىق بايلانىستار ۇزىلىپ, حالىقتىڭ تۇرمىستىق جاعدايى تىم تومەندەپ كەتتى. سول كەزدە اقان اقاتۇلى اۋدان اكىمى ا. ىبرايمولداەۆپەن بىرگە ار تۇرلى بولىم باسشىسى قىزمەتتەرىن اتقارىپ, 1992-1994 جىلدارى «كومەك» بيۋروسىن قۇرىپ, جەكەشەلەندىرۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسىپ, اۋداندا العاشقى كاسىپكەرلەردىڭ پايدا بولۋىنا, ولارعا تيىستى قۇجاتتار جاساپ, تىركەۋدەن وتكىزىپ, اۋداندا سول جاڭادان قۇرىلا باستاعان شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بولاشاعىنا جول اشىپ, ولاردىڭ دامۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتتى. 1997 جىلى اۋدان اكىمى ا.ىبرايمولداەۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا اۋدان اكىمىنىڭ ەكونوميكا جونىندەگى ورىنباسارى بولىپ, ول قىزمەتتە 2001 جىلعا دەيىن تابىستى اتقاردى.
اۋداندا 1997-1998 جىلدارى الىپ ساتۋ بيزنەسى باسەڭدەي باستادى. سول كەزدە حالىق قولىندا بار كاپيتالىن بيزنەس نۇكتەلەرىن اشۋعا جۇمساي باستادى. سول كەزدە جاركەنت قالاسى مەن باسقا ەلدى مەكەندەردە جاپپاي مەيرامحانالار, كافەلەر, قوناق ۇيلەر, جاعار-جانارماي ستانتسييالارى, تجو تاعى باسقا جەكە كاسىپ نىساندارى سالىنا باستادى. اۋداندا ۇلكەن كراحمال-سىرنە زاۋىتى, قاپ شىعاراتىن, اسفالت-بەتون شىعاراتىن كارەرلەر, باسقا دا كاسىپورىندار بوي كوتەردى. وسى تۇستا اۋداندا قورعاس حالىقارالىق ساۋدا ىنتىماقتاستىق ۇجىمى قۇرىلىپ, قىتايعا گاز تارتىلىپ, تەمىرجول سالىنىپ, باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا تاس جولى سالىنىپ, اۋداننىڭ ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە ىقپال ەتى. بۇل ىس ارينە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتىنىڭ باسشى­لىعىمەن جوسپارلانسا دا, ناقتى ىسكە اسىرۋعا اۋدان تۇرعىندارى, اۋدان باسشىلارى, وندا وتىرعان ار تۇرلى سالاداعى جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر مەن ماماندار اتسالىستى. سول قايناعان شارۋالاردىڭ بەلورتاسىندا وز ۇلەسىن قوسىپ, اۋداننىڭ ەكونوميكاسى مەن بيۋدجەتىنە جاۋاپتى وسپانوۆ اقان دا جۇردى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى اۋداندا جاڭادان تەك 2013 جىلعا دەيىن 5 جاڭا مەكتەپ سالىنىپ, كوپتەگەن قوعامدىق عيماراتتاردىڭ جىلۋ جۇيەسى جوندەۋدەن وتىپ, كۇردەلى قۇرىلىستار جۇرگىزىلدى. قانشاما جولدارعا اسفالت توسەلىپ, اۋىلداردىڭ سۋ جۇيەلەرى سالىندى. بۇنىڭ بارى ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ بولىمىنىڭ جان جاقتى نەگىزدەلىپ دالەلدەنگەن ىس جوسپارلارى ارقىلى جۇزەگە اساتىنى بەلگىلى. وسى ىسكە اقان اقاتۇلى جاۋاپتى بولىپ جۇردى.
2013 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا وسپانوۆ اقان زەينەتكەرلىككە شىقتى. بىراق, زەينەتكە شىقتىم دەپ قاراپ قالعان جوق. ونىڭ بىلىمى مەن تاجىريبەسىن جوعارى باعلاعان اۋدان اكىمدىگى مەن قوعامدىق كەڭەس مۇشەلەرى اۋداندىق قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى ەتىپ سايلادى. سويتىپ اقان اقاتۇلى حالقىنا قىزمەت ەتۋدى وسى كۇنگە دەيىن جالعاستىرىپ كەلەدى. قولعا العان ىستى جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاراتىن اقان بيىل 2019 جىلى ەكىنشى سايلاۋدا وسى قىزمەتكە قايتادان سايلاندى. بۇگىنگى كۇنى اۋداندىق كەڭەستىڭ 17 مۇشەسى بار. قوعامدىق كەڭەستىڭ وتىرىستارىندا اۋداندا قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەر كوتەرىلىپ, ولاردىڭ شەشىمى تابىلىپ جاتادى. تۇرعىندار قامىن قاراستىرۋدى بىرىنشى كەزەككە قويعان بۇل قوعامدىق ۇيىمنىڭ بەدەلى جوعارى, ار تۇرلى ماسەلەلەر مەن اۋدان اكىمىنىڭ, ونىڭ ورىنباسارلارىنىڭ, قالا جانە اۋىل اكىمدەرىنىڭ, بولىم, مەكەمە باسشىلارىنىڭ ەسەبى تىڭدالىپ, قۇقىقتىق ماسەلەلەرمەن بيۋدجەت جوسپارلارىنىڭ بەكۋىنە وز وڭ ۇسىنىستارىن بەرىپ وتىرادى. قوعامدىق كەڭەس بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى كوپىر, دانەكەرشى دەسە دە بولادى. تۇرعىندار وز تالاپ-تىلەكتەرىن وسى قوعامدىق ۇيىم ارقىلى اكىمدىككە جەتكىزىپ, شەشىمىن تاۋىپ تۇرادى.
اقان اقاتۇلى 1973 جىلى ساۋداباەۆا زامزامەن وتباسىن قۇرىپ, ۇش قىز بىر ۇل كوردى. بالالارىنىڭ تورتەۋى دە جوعارعى بىلىم العان. ۇلكەن قىزى گۇلجانات بانك سالاسىندا كوپ جىل ەڭبەك ەتىپ, قازىر مەكەمەدە باس ەسەپشى. ەكىنشى قىزى قارلىعاش حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن بىتىرگەن, كاسىپكەر. كەنجە قىزى قالامقاس ال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن قىتاي تىلى ماماندىعىن بىتىرىپ, كەيىن قىتايدىڭ داليان قالاسىندا 5 جىل وقىپ, ساۋدا سالاسى بويىنشا ماگيستراتۋرانى تامامداپ, قازىر ماماندىعىمەن الماتىداعى ىرى كومپانييادا قىزمەت ەتەدى. ۇلى قانات اسكەري شەكارا ينستيتۋتىن بىتىرىپ, سول سالادا بىراز جىل قىزمەت ەتتى. قازىر ازاماتىق سالاداعى جۇمىسقا اۋىستى. اقان مەن زامزاگۇل 4 ۇرپاعىنان بۇگىنگى كۇندە 10 نەمەرە سۇيىپ وتىر. تۇڭعىش نەمەرەسى ايگۇل اسفەنديياروۆ اتىنداعى مەديتسينا اكادەميياسىندا وقيدى.
اقان اقاتۇلىنىڭ كوپ جىلعى جەمىستى ەڭبەگى ەلەۋسىز قالعان جوق. ەڭ باستىسى – وزى تۋىپ وسكەن اۋدان تۇرعىندارىنىڭ العىسىنا بولەندى. بۇل ول ۇشىن ەڭ جوعارعى ناگرادا! ۇكىمەت تاراپىنان 1982 جىلى «ەرەن ەڭبەگى ۇشىن», 2010 جىلى «استانانىڭ 10 جىلدىعى» مەدالدارىمەن ماراپاتتالىپ, 2012 جىلى «پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلدى. وتكەن كۇنگە وكپە جوق, بۇگىندە وتباسىمەن ارالاسىپ, سىيلاسىپ, قيىندىقتا قول ۇشىن بەرەتىن, قۋانىشىن بىرگە بولىسەتىن كوپ دوستارى, تۋعان جەرىن تۇلەتۋدى ورتاق مۇددە ەتكەن اۋدان حالقى بار. بۇل دا كوڭىلگە ۇلكەن مەدەت.
مىنە, ەڭسەلى 70 جاسقا دا كەلىپ قالدىق. اسىل جارىڭ زامزاگۇل ەكەۋىڭ قىزدارىڭدى قيياعا, ۇلىڭدى ۇياعا قوندىرىپ, تاتتى دە سۇيكىمدى نەمەرەلەر تاربيەلەپ وتىرسىندار. سەن تەك نەمەرەلەرىڭنىڭ اتاسى عانا ەمەس, ەل اعاسى, العىس پەن ابىروي ارقالاعان اۋدانىمىزدىڭ قۇرمەتتى ازاماتىسىڭ. پانفيلوۆ اۋدانىنا سەنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىڭ مول.قاجىرلى قىزمەتىڭنىڭ ارقاسىندا ەلىڭنىڭ شىنايى ىقىلاسىنا بولەندىڭ. اقان دوسىمىزدىڭ جىلدار جۇگىن اۋىرسىنباي, وز مول تاجىريبەسى مەن بىلىكتىلىگىن پايدالانىپ ەلىنە الى دە قىزمەت ەتىپ, ومىرلىك جارى زامزاگۇل ەكەۋى بالا-شاعا, نەمەرەلەرىنىڭ قىزىعىن كورىپ اللانىڭ بەرگەن جاسىن جاساپ, ورتامىزدا امان-ەسەن جۇرە بەرۋلەرىڭە شىن جۇرەكتەن تىلەكتەستىگىمىزدى بىلدىرەمىز.

اسەت مىرزا

qazaquni.kz

بولىسۋ:

Facebook ارقىلى جازىلعان پىكىرلەر

پىكىر نەمەسە جاۋاپ جازۋ

15 + 19 =